هـنـگـامى كه امام حسن مجتبى (ع ) تصميم گرفت با معاويه صلح كند, خطبه اى ايراد فرمود در بخشى ازآن خطبه تاريخى آمده است :.
ايـن امت از جدم رسول خدا(ص ) شنيد كه مى فرمود: ((هر امتى كسى را متولى امور خود كند كه ازاو دانـاتـر و شـايـسـتـه تـر در مـيان خود داشته باشند, هماره رو به تنزل مى روند, مگر آن را كه شـايـسـته تراست , مقدم بدارند)) و شنيد كه به پدرم مى فرمود: ((تو نسبت به من , همانند هارونى نـسـبـت بـه موسى , جز اينكه پس از من پيامبرى نيست )) و شنيدند كه در غدير خم دست پدرم را گـرفت ومى فرمود: ((هركس را كه منم مولاى او, على مولاى اوست خدايا! دوست بدار آنكه على رادوسـت مـى دارد و دشـمن بدار آن را كه با على دشمن است )) آنگاه به حاضران فرمود تا غايبان راآگاه سازند .

- ينابيع المودة , ص 578.
 

آيـا فـرامـوش كـرده ايـد كه پيامبر اكرم (ص ) در روز غدير فرمود: ((هركس من مولاى اويم , على مولاى اوست )).

-  اسـنى المطالب , ص 50 جزرى صاحب كتاب مى نويسد: سند اين روايت زيباترين سندى است كه حديث غدير را نقل مى كند چون در سندآن پنج نفر فاطمه قرار گرفته كه هر كدام از عمه خود نـقـل مى كنند, فاطمه دختر امام رضا(ع ) از فاطمه و زينب و كلثوم دختران موسى بن جعفر(ع ) از فاطمه دختر امام صادق (ع ) از فاطمه دختر امام باقر(ع ) از فاطمه دختر امام سجاد(ع ) از فاطمه و سكينه دختران امام حسين (ع ) از ام كلثوم دختر فاطمه زهرا.

با توجه به اينكه براء بن عازب يكي از راويان حديث غدير است در جانبداري از حضرت علي (ع) چه كرد؟

---------------------------------

او از روز نخست، از علاقمندان صميمى اميرمؤمنان على )ع( بود و به همين دليل، پس از مهاجرت على )ع( از مدينه به عراق، در صف ياران آن حضرت قرار گرفت و در عراق )قلمرو حكومت اميرمؤمنان )ع »اقامت گزيد.(1) و در جنگ‏هاى سه گانة اميرمؤمنان )جمل و صفين و نهروان( شركت جست و در جبهة آن حضرت قرار گرفت.(2)
پيروى او از اميرمؤمنان )ع(، پيروى كور كورانه نبود، بلكه او به راستى على )ع( را شايسته‏ترين مرد جهان اسلام پس از پيامبر )ص( مى‏دانست و با بصيرت و بينش كامل نسبت به على )ع( از او پيروى مى‏كرد. او مى‏گفت: »من در دنيا و آخرت از كسى كه از على جلو افتاده و منصب او را تصاحب نمايد تبرى مى‏جويم«(3)
على )ع( نيز به او اطمينان داشت و از ارادت خاص او آگاه بود، چنانكه در جريان جنگ نهروان او را براى گفتگو با خوارج فرستاد تا بلكه از راه مذاكره و احتجاج ارشاد بشوند، براء به فرمان امام )ع(، سه روز با آنها به گفتگو و مناقشه پرداخت، ولى آنان جمعيتى نبودند كه به اين زودى دست از لجاجت و عناد بردارند، به همين دليل براء پس از سه روز گفتگو ناگزير بدون اخذ نتيجه به اردوگاه حضرت بازگشت.(4)
در جنگ صفين، »قيس بن سعد بن عبادة« يكى از سياستمداران بزرگ عرب به شمار مى‏رفت، او در جنگ صفين نه تنها در جبهه پيكار از هر گونه فداكارى و جانبازى دريغ نمى‏ورزيد، بلكه همواره با يادآورى سوابق ننگين خاندان معاويه، و بيان دلايل حقانيت اميرمؤمنان )ع(، مردم را به پشتيبانى از على )ع( و جنگ با معاويه تشويق مى‏نمود.
روزى قيس بن سعد، اشعارى سرود و طى آن معاويه و خاندان او را به شدت مورد انتقاد قرار داده، سوابق ننگين و جبهه بندى‏هاى خاندان او را در برابر اسلام، روى دايره ريخت، معاويه از اين موضوع، سخت ناراحت شد و پس از مشاوره با عمر و عاص، گروهى از ياران على )ع( را كه همگى از صحابه گرامى پيامبر بودند، خواست تا از قيس خواهش كنند كه از سرودن چنين اشعارى خوددارى نمايد
يكى از افرادى كه براى ملاقات با معاويه، انتخاب شدند، براء بن عازب بود. و از آنجا كه براء نيز مثل قيس از گروه انصار، و نيز از ياران مورد علاقة على )ع( بود، انگيزة انتخاب او روشن مى‏گردد.
اميرمؤمنان )ع( ياران خود را به خوبى مى‏شناخت و از ميزان فداكارى و آشنائى آنها با مقام ولايت كاملا آگاهى داشت، شدت علاقة براء به پيشگاه على )ع( بر آن حضرت پوشيده نبود، ولى شايد براى آنكه حضرت عمق آشنائى او را با آئين اسلام و عظمت مقام خاندان پيامبر )ص( به ديگران معرفى نمايد، روزى از او چنين سؤال نمود: علاقه تو به آئين اسلام چگونه است؟
او در پاسخ عرض كرد: ما پيش از آنكه در حوزة ولايت و پيروى از شما وارد شويم، مانند يهود بوديم كه اثر عبادت خود را احساس نمى‏كرديم، ولى اكنون كه افتخار پيروى از شما نصيب ما گشته و نور ايمان بر شبستان دلهاى ما تابيده، اثر عبادت را در روح و روان خود احساس مى‏كنيم. )رجال كشى/ 45 )
براء در پرتو آشنائى با شخصيت و مقام ممتاز اميرمؤمنان و فداكارى در ركاب آن حضرت، از وزنه و موقعيت خاصى برخوردار بود چنانكه »برقى« در رجال خود او را از ياران برگزيدة اميرمؤمنان بشمار آورده است.(5)
در مورد پشتيبانى از خاندان پيامبر )ص( و پيروى از اميرمؤمنان )ع( افتخار ديگرى نيز نصيب براء بن عازب شده است و آن اينكه وى از جمله راويان حديث غدير است.
»سبط بن جوزى« مى‏گويد: براء بن عازب نقل مى‏كند كه:
در روز غدير هنگام نماز ظهر، اعلام نماز جماعت شد، پيامبر )ص( نماز ظهر را با مسلمانان خواند، سپس دست على )ع( را گرفت و جملة معروف »من كنت مولاه فهذا على مولاه« را گفت، بلافاصله، عمر براى عرض تبريك و تهنيت به حضور على )ع( بار يافت و خطاب به على )ع( گفت: »مبارك باد بر تواى پسر ابوطالب، تو از امروز رهبر و پيشواى هر مرد و زن مسلمانى هستى«.(6)
بنابراين، يكى از راويان حديث غدير، براء بن عازب بشمار مى‏رود. شايد به همين علت، وضع او روز رحلت پيامبر )ص( با وضع بسيارى از مسلمانان فرق داشت، زيرا او كه شخصا شاهد جريان غدير و تعيين على )ع( براى رهبرى و پيشوائى مسلمانان بعد از پيامبر )ص(
بود، حق داشت پس از رحلت پيامبر )ص( در مورد تعيين رهبر و پيشواى جامعة اسلامى، دستخوش نگرانى گردد. به همين دليل او روز وفات پيامبر )ص( سخت اندوهگين و افسرده بود كه مبادا عده‏اى مانع از اين شوند كه على )ع( زمام خلافت را در دست گيرد.
او مرتب، در رفت و آمد به خانة بنى‏هاشم و سران قريش بود تا ببيند سرانجام انتخاب خليفه به كجا مى‏رسد؟ در اينجا بى‏مناسبت نيست كه سخن »ابن ابى‏الحديد« دانشمند معروف جهان تسنن را در اين زمينه نقل كنيم:
»براء مى‏گويد: من همواره دوستدار بنى‏هاشم بودم، پس از رحلت پيامبر )ص( بيم آن داشتم كه حكومت و خلافت را از اين خاندان بيرون ببرند، از اين نظر در هاله‏اى از غم و اندوه فرو رفته بودم و برغمى كه از مرگ رسول خدا بر دلم نشسته بود، غم ديگرى نيز افزوده شده بود. از اين رو گاهى به ميان بنى‏هاشم كه در حجرة مخصوص پيامبر گرد آمده بودند، مى‏رفتم و گاه به سران قريش سر زده، فعاليت‏هاى بزرگان قريش را در مدينه زير نظر مى‏گرفتم و حوادث روز را مرتب دنبال مى‏نمودم.
چيزى نگذشت كه ابوبكر و عمر از نظرم ناپديد شدند، ناگهان خبر رسيد كه آنان و گروهى ديگر از مسلمانان در سقيفه بنى‏ساعده اجتماع كرده‏اند، سپس به فاصلة اندكى گزارش ديگرى رسيد كه گروهى با ابوبكر بيعت كرده‏اندأ
پس از شنيدن اين خبر بى‏درنگ بيرون آمدم، چشمم به ابوبكر و عمر و ابوعبيده جراح و گروهى ديگر از گردانندگان سقيفه افتاد كه اطراف ابوبكر را احاطه نموده، و او را در كوچه‏ها و معابر شهر مى‏گردانيدند و به هر كس مى‏رسيدند دست او را گرفته به زور به دست ابوبكر مى‏ماليدند و مى‏گفتند: با خليفة رسول خدا بيعت كن
من از اين كار مسخره آميز، سخت متنفر شدم و به سرعت خود را به در خانة بنى‏هاشم رسانيدم و سخت در را كوبيدم و گفتم كار از كار گذشت و مردم با ابوبكر بيعت كردند.«(7)
اين سند تاريخى، علاوه بر اين كه پرده از روى نحوة انتخاب غير قانونى ابوبكر برمى‏دارد، علاقة شديد براء را نسبت به خاندان پيامبر )ص( و اميرمؤمنان )ع( به خوبى روشن مى‏سازد.
در اواخر سال 35 هجرى، پس از كشته شدن عثمان، اميرمؤمنان به خلافت و حكومت رسيد و تمام اقطار اسلامى در قلمرو حكومت آن حضرت قرار گرفت، فقط معاويه، علم مخالفت بر افراشت و محيط شام را از قلمرو حكومت الهى بيرون ساخت.
اميرمؤمنان به منظور حفظ مناطق اسلامى، از تجاوزهاى مزدوران معاويه ناگزير شد مركز خلافت را در عراق قرار دهد و مناسب‏ترين نقطه براى اين كار، شهر »كوفه« بود.
مردم كوفه و عراق، زمان رسالت را درك نكرده بودند و از اوضاع پيامبر )ص( و اين كه آن حضرت همواره على )ع( را بر ديگران مقدم مى‏داشت، آگاهى نداشتند، اميرمؤمنان براى بيدار ساختن مردم، در فرصت‏هاى مختلف امتيازات و موقعيت خاص خود را نزد پيامبر )ص( به مردم عراق گوشزد مى‏كرد.
روزى در »رحبه« در يك اجتماع بزرگ كه گروهى از ياران پيامبر )ص( در آن گرد آمده بودند، رو به آنها كرد و فرمود: هر كس از شما در روز غدير از پيامبر اسلام شنيده است كه فرمود: »من كنت مولاه فهذا على مولاه، الهم و ال من والاه و عادمن عاداه« بر خيزد و شهادت بدهد.
گروهى از بزرگان اصحاب پيامبر، كه در آن انجمن بودند برخاستند و گواهى دادند، ولى عدة انگشت شمارى، از آن جمله »انس بن مالك« و »براء بن عازب« از گواهى دادن خود دارى نمودند و مورد اعتراض سخت على )ع( قرار گرفتند، اميرمؤمنان فرمود:
شما هر دو در روز غدير حاضر بوديد و سخنان پيامبر را دربارة من، مانند ديگران شنيديد، چرا اكنون از اداى شهادت خوددارى نموديد؟
كتمان حقايق به وسيلة اين دو نفر كه از ياران على )ع( بودند، سخت بر على )ع( گران آمد و موجب رنجش شديد خاطر آن حضرت گرديد به طورى كه آنها را نفرين نموده گفت: »خدايا اگر اين دو نفر از روى عناد، حاضر به اداى شهادت و اظهار حق نشدند، آنان را گرفتار نما«، در اثر دعاى على )ع( انس از ناحية پا آسيب ديد و دچار بيمارى برص گرديد براء نيز در پايان عمر بينائى خود را از دست داد
اين جريان را بسيارى از محدثان و تاريخ نويسان شيعه، از آن جمله »كشى«(/ 44 )در رجال خود و مؤلف »تنقيح‏المقال« نقل كرده‏اند )قاموس الرجال/ 151 2 /152 )
و از نظر تاريخى يك مسئلة مسلم به شمار مى‏رود.
شك نيست كه لغزش انس و براء، قابل چشم پوشى نمى‏باشد، ولى بايد توجه داشت كه معناى شيعه اين نيست كه در طول عمر خود هيچ گناهى مرتكب نشود و هميشه بر تمايلات و هوس‏هاى سركش خود مسلط باشد.
وانگهى علل و انگيزة كتمان شهادت، از طرف براء در آن مجمع، بر ما روشن نيست، در صورتى كه او خود يكى از راويان حديث غدير است )چنانكه در صفحات گذشته بر آن اشاره شد( و مورخان اسلامى با اسناد متعددى حديث غدير را از او نقل نموده‏اند و از طرف ديگر در ارادت و علاقة خاص او نسبت به اميرمؤمنان به گواهى حقايقى كه در تاريخچه زندگى او گذشت، هيچ شكى نيست(8)
در هر حال او به خاطر پيروى از اميرمؤمنان هنگام انتقال مركز حكومت آن حضرت از مدينه به كوفه، در شهر كوفه رحل اقامت افكند و در جنگ‏هاى سه گانة آن حضرت شركت جست و سرانجام در سال 72 هجرى در زمان حكومت مصعب بن زبير ديده از جهان فرو بست.(9)
آية الله جعفر سبحانى، شخصيتهاى اسلامى شيعه ج 2 1
به نقل از سايت تبيان
پى‏نوشت‏
 (1)) طبقات ابن سعد/ 368 /4)
 (2)) اسد الغابه/ 170 /1)
 (3)) قاموس الرجال/ 150 /2)
 (4)) قاموس الرجال/ 154)
 (5)) قاموس الرجال/ 150 /2)
 (6)) تذكرة الخواص/ 29)
 (7)) قاموس الرجال، 154 2 /551)
 (8))» الغدير «/ 18 1 /91)
 (9)) الاستيعاب/ 145 /1)
 

 
چرا واقعه غدير، جاوداني و ابدي است؟

-----------------------------------

اراده حكيمانه خداوند بزرگ بر اين تعلق گرفته است كه واقعة تاريخى غدير، در طول قرون و اعصار، به صورت يك تاريخ زنده كه قلوب و دلها به سوى آن جذب شوند، باقى بماند ودر هر عصر و زمانى، نويسندگان اسلامى در تفسير و حديث و كلام و تاريخ، پيرامون آن سخن بگويند و گويندگان مذهبى در مجالس وعظ و خطابه دربارة آن داد سخن دهند و آن را از فضايل غير قابل انكار امام بشمارند. خطبا و گويندگان، شعرا و سرايندگان نيز از اين واقعه الهام گرفته و ذوق ادبى خود را با تفكر و انديشه پيرامون اين حادثه مشتعل ساخته و عاليترين قطعات را به صورتهاى گوناگون و به زبانهاى مختلف، در اظهار اخلاص به ساحت مولا (ع)، از خود به يادگار بگذارند.
بيجهت نيست كه در طول تاريخ، كمتر واقعه‏اى در جهان به سان رويداد «غدير» مورد توجه گروه دانشمندان، از محدث و مفسر و متكلم و فيلسوف، و خطيب و شاعر، و مورخ و سيره نويس، قرار گرفته و اين اندازه دربارة آن عنايت مبذول شده است.
بيشك، يكى از علل ابديت و جاودانى بودن اين واقعه، نزول دو آيه (آيه «يا ايها الرسول بلِّغ ما انزل إليك من ربك أ.»(1) و آيه «اليوم أكملت لكم دينكم أ»(2) از آيات قرآن پيرامون آن است و از آنجا كه قرآن ابدى و جاودانى است اين واقعة تاريخى نيز ابدى بوده و هيچگاه از خاطره ها محو نخواهد شد.
نيز از آن آنجا كه جامعة اسلامى در اعصار پيشين و هم اكنون جامعة شيعه، آن را يكى از اعياد بزرگ مذهبى مى‏شمارند و هر ساله به مناسبت آن مراسمى با شكوه بر پا مى‏كنند، طبعاً واقعة تاريخى غدير رنگ ابديت به خود گرفته و هيچگاه از خاطره‏ها فراموش نمى‏شود.
از مراجعه به تاريخ، به خوبى استفاده مى‏شود كه روز هيجدهم ذى الحجه الحرام در ميان مسلمانان به نام روز عيد غدير معروف بود، تا آنجا كه «ابن خلكان» دربارة مستعلى بن المستنصر، خليفة فاطمى، مى‏گويد: در سال 487 در روز عيد غدير كه روز هيجدهم ذى الحجه الحرام است مردم با او بيعت كردند.(3)
و دربارة المستنصر بالله «العبيدى» مى‏نويسد: وى در سال 487 دوازده شب به آخر ماه ذى الحجه باقى مانده بود، درگذشت، اين شب همان شب هيجدهم ماه ذى الحجه، شب عيد غدير است.(4)
نه تنها ابن خلكان اين شب را شب عيد غدير مى‏نامد بلكه مسعودى(5) و ثعالبى
(6) آن را از شبهاى معروف در ميان امّت اسلامى شمرده‏اند.
برگزارى مراسم جشن و سرور در روز غدير، به تأسى از عمل خود پيامبر (ص) در همان روز برمى‏گردد. زيرا در آن روز پيامبر (ص) به مهاجرين و انصار، بلكه به همسران خود، دستور داد كه بر على (ع) وارد شوند و به او، در مورد چنين فضيلت بزرگ، تبريك گويند.
زيد بن ارقم مى‏گويد: نخستين كسانى از مهاجرين، كه با على دست بيعت دادند ابوبكر، عمر، عثمان، و طلحه و زبير بودند و مراسم تبريك و بيعت تا مغرب ادامه داشت.
در اهميت اين رويداد تاريخى همين اندازه كافى است كه صد و ده نفر صحابى اين حديث را نقل كرده‏اند. البته اين جمله بدان معنى نيست كه از ميان انبوه حاضرين، تنها همين افراد حادثة غدير را نقل كرده‏اند، بلكه تنها در كتابهاى دانشمندان اهل تسنن نام صدوده تن از روات واقعه به چشم مى‏خورد. درست است كه پيامبر سخنان خود را در اجتماع صد هزار نفرى القا نمود ولى گروه زيادى از آنان از نقاط دوردست حجاز بودند كه از آنان حديثى نقل نشده، يا اگر نقل شده به دست ما نرسيده است، و گروهى از آنها نيز كه اين واقعه را نقل كرده‏اند، تاريخ موفق به درج نام آنان نگرديده است.
در قرن دوّم اسلامى، كه عصر «تابعان» است، هشتادونه تن از آنان به نقل اين حديث پرداخته‏اند.
بسيارى از راويان حديث در قرنهاى بعدى از علما و دانشمندان اهل تسنن مى‏باشند و سيصد و شصت تن از آنها اين حديث را در كتابهاى خود آورده و گروه زيادى به صحّت و استوارى آن اعتراف كرده‏اند.
در قرن سوّم نود و دو دانشمند اهل سنت، در قرن چهارم چهل و سه تن، در قرن پنجم بيست و چهار، در قرن ششم بيست، در قرن هفتم بيست‏ويك، در قرن هشتم هيجده، در قرن نهم شانزده، در قرن دهم چهارده، در قرن يازدهم دوازده، در قرن دوازدهم سيزده، و در قرن چهاردهم بيست دانشمند اهل
سنت اين حديث را نقل كرده‏اند.
گروهى از اين جماعت تنها به نقل حديث اكتفا نكرده بلكه پيرامون اسناد و مفاد آن كتابهاى مستقل نوشته‏اند.
مورخ بزرگ اسلامى، طبرى، كتابى به نام «الولايه فى‏طرق حديث الغدير» نوشته و اين حديث را از راويان زيادى يعنى متجاوز از هفتاد طريق از پيامبر (ص) نقل كرده است.
ابن عقدة كوفى در رسالة «ولايت» اين حديث را از صدو پنج تن نقل كرده است.
ابوبكر محمّد بن عمر بغدادى، مشهور به جعانى، اين حديث را از بيست و پنج طريق نقل نموده است.
تعداد كسانى كه مستقلًا پيرامون خصوصيات اين واقعه تاريخى كتاب نوشته‏اند بيست و شش نفر مى‏باشند، و شايد كسانى باشند كه پيرامون اين رويداد رساله و كتابى نوشته‏اند كه تاريخ نام آنها را ضبط نكرده است و يا ما در تتبع خويش به نام آنها دست نيافته‏ايم.
دانشمندان شيعه نيز پيرامون اين واقعة تاريخى كتابهاى ارزنده‏أى نوشته‏اند كه جامعتر از همه، كتاب تاريخى «الغدير» است كه به خامة تواناى نويسندة نامى اسلامى علّامة مجاهد مرحوم آيت‏الله امينى نگارش يافته است.
آية الله جعفر سبحانى، رهبرى امّت
به نقل از سايت تبيان
پى‏نوشت‏
 (1) مائده/ 67
 (2) مائده/ 3
 (3)) و فياف الأعيان 1/ 60)
 (4)) همان 2/ 223.)
 (5)) التنبيه والاشراف/ 22)
 (6)) ثمارة القلوب/ 511)
 
 

آيا قبلا در محل واقعه غدير اتفاق خاصى نيفتاده بود؟

---------------------------------

دانستن آن بيش از هر چيز ضرورت دارد اين است كه: روز هيجدهم ماه ذيالحجه در تاريخ اسلام، عيد خدايى بزرگ، نام آن در ميان آسمانيان «روز عهد معهود» و در ميان مردم زمين «روز ميثاق مأخوذ» است. همه پيابمران 18 ذيالحجه را عيد خود مى‏دانستند،(1). در همين 18 ذيالحجه است كه خداوند حضرت ابراهيم را از آتش نمرود نجات داد و آن حضرت به شكرانه رهاى از آتش، آن روز را روزه گرفت،(2). اين روز، روز شيث پيامبر، روز ادريس پيامبر، روز يوشع پيامبر و روز شمعون پيامبر است،(3). ابن عباس مى‏گويد: روز 18 ذيالحجه (كه روز نصب حضرت على (عليه السلام) به امامت است) پنج عيد با هم جمع شده بودند: جمعه، عيد غدير، عيد يهوديان، عيد مسيحيان و عيد زرتشتيان،(4). شيخ عباس قمى مى‏گويد: عيد غدير، عيدالله الاكبر و عظيم‏ترين اعياد است. در مانند اين روز حضرت موسى بر ساحران پيروز گرديد، آتش بر ابراهيم خنك و سالم شد، حضرت موسى، يوشع را وصى خود ساخت، حضرت عيسى شمعون را وصى خود كرد، حضرت سليمان مردم را به جانشينى آصف بن برخيا به گواهى فرا خواند و حضرت محمد (صلى الله عليه و آله) بين مسلمانان «عقد اخوت» برقرار كرد،(5). غدير خم در بين مكه و مدينه در جايى به نام «جحفه» قرار دارد. اينجا منطقه‏اى بود كه «وبا» در آن بسيار بود و مردم نمى‏توانستند زياد در آنجا بمانند،(6). در اين منطقه حادثه معروف و مشهورى اتفاق نيفتاده است چون جاى مناسبى براى زندگى نبود ولى احتمال مى‏دهيم كه حضرت ابراهيم را در همين منطقه به آتش انداختند زيرا كه حضرت ابراهيم در «اور» متولد شد و تا قبل از هجرت به شام در همين منطقه‏ها بود و به اطراف «اور» رفت و آمد داشت. تعدادى از منابع تاريخى و روايى را كه بررسى كرديم، حادثه‏اى براى آن منطقه نيافتيم.
پى‏نوشت‏
 (1)) بحارالانوار، بيروت، ج 95، ص 303 و 123)
 (2)) همان، ص 323)
 (3)) همان، ج 37، ص 461)
 (4)) همان ج 37، ص 651)
 (5)) مفاتيح‏الجنان، ص 502 به بعد، چاپ دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1374، در باب اعمال شب و روز غدير، با ترجمه مصباح ‏زاده )
 (6)) مجمع‏ البحرين)
 
 

اگر ماجراى غدير خم از نظر تاريخى واقعيت دارد، چرا پس از ماجراى سقيفه، شركت كنندگان در آن محفل و نيز مردم مدينه، سخنى كه نشانه يادآورى اين ماجرا باشد، بر زبان نياوردند؟

-----------------------------------------

به نظر مى‏رسد اين پرسش يكى از چالش‏هاى جدّى فرا روى شيعه است زيرا شيعه:
الف. با بهره‏گيرى از منابع معتبر خود و اهل سنت به اثبات اصل ماجراى غدير مى‏پردازد منابعى كه در آن صدها صحابى و تابعى شناخته شده وجود دارد.(1)
ب. با دليل‏هاى متقن و شواهد مستحكم لغوى، قرآنى، سنتى و تاريخى واژه ولايت موجود در روايت غدير را به معناى سرپرستى و به دست گرفتن امور جامعه مسلمانان مى‏داند، نه دوستى.(2)
ج. اثبات مى‏كند پيامبر اكرم (ص) در اين ماجرا بر اساس دستور خداوند در پى تعيين جانشين بود نه معرفى كانديداى خلافت.(3)
با اين همه در گزارش‏هاى تاريخى- جز چند منبع كه در اعتبار آنها سخن فراوان است(4)- از واكنش شديد مردم و ياد آورى ماجراى غدير خم كم‏تر سخن به ميان آمده است. با آنكه قطعاً بيش‏تر مردم مدينه در ماجراى غدير حضور داشتند، چرا پس از حدود 70 يا 84 روز(5) از اين ماجرا آن را فراموش كردند؟
 اعتراض مردم
البته احتمال اعتراض عده‏اى از مردم و يادكرد ماجراى غدير به وسيله آن‏ها و مخفى ماندن اين واكنش، به سبب سياست ممنوعيت نقل و تدوين حديث، وجود دارد ولى در عدم گستردگى اين اعتراض‏ها ترديد نيست.
با توجّه به ماجراى غدير و تأكيد پيامبر اكرم (ص) بر تعيين جانشين، انتظار اعتراض گسترده نامعقول نمى‏نمايد. بنابراين، واكنشى چنين محدود چگونه توجيه مى‏شود؟ براى يافتن سرنخ‏هاى تاريخى اين مشكل بايد موقعيت زمانى اين قطعه از تاريخ و نيز سير جريان‏هاى سياسى و اجتماعى از زمان واقعه تا وفات پيامبر اكرم (ص) به دقت بررسى شود. بر اين اساس، پى‏گيرى بحث در محورهاى زير ضرورت دارد:
1. قبل از تشكيل دولت مدينه به دست پيامبر اكرم (ص)، مردم شهرهاى بزرگ حجاز و باديه‏ها تحت نظام قبيله‏اى به سر مى‏بردند.
در اين نظام سرآمد بودن در صفاتى چون سنّ، سخاوت، شجاعت، بردبارى و شرافت معيار گزينش رهبر به شمار مى‏آمد و رهبر قبيله حق نداشت از ميان فرزندان و خويشانش جانشين برگزيند.
2. پيامبر اكرم (ص) نخستين كسى بود كه در اين سرزمين نهادى به نام دولت پديد آورد و ارزش‏هاى فرا قبيله‏اى ارائه داد.
آن حضرت (ص) توانست قبايل مختلف شهرها و باديه‏هاى منطقه را تحت يك نظام واحد متمركز سازد. مردم كه وى را پيامبرى آسمانى مى‏دانستند، تشكيل دولت از سوى او را امرى الهى به شمار آوردند و در برابر آن مقاومتى قابل توجّه نشان ندادند.
3. پيش از فتح مكه اسلام به گونه‏اى روز افزون در ميان مردم شهرها و باديه‏ها گسترش يافت تا جايى كه سال بعد (سال نهم هجرت) عام الوفود (سال هيأت‏ها) نام گرفت، يعنى سالى كه مردم دسته دسته در قالب هيئت‏هاى مختلف نزد پيامبر اكرم (ص) مى‏شتافتند و اسلام خويش را آشكار مى‏ساختند. ناگفته پيدا است، انگيزه همه اين هيأت‏ها معنوى نبود و همه تازه مسلمانان ايمان قلبى نداشتند.
4. يكى از آموزه‏هاى اسلامى كه پذيرش آن براى مردم دشوار مى‏نمود، مسأله تعيين جانشين بود زيرا:
الف. مردم فقط پيامبر (ص) را داراى بعد الهى مى‏دانستند و حكومت فرا قبيله‏اى‏اش را مى‏پذيرفتند. در نگاه آنان، جانشين پيامبر از چنين ويژگى‏اى برخوردار نبود.(6)
ب. هنوز بسيارى از مردم خود را به اطاعت محض از دستورهاى دنيوى آن حضرت مقيّد نمى‏دانستند چنان كه در مواردى چون صلح حديبيه(7) و تقسيم غنايم حنين(8) واكنش اعتراض‏آميز نشان دادند.
ج. بسيارى از مردم اطاعت از فرمان‏هاى دنيوى مربوط به بعد از زندگانى رسول خدا را نمى‏پذيرفتند زيرا هنوز از آموزه‏هاى جاهلى كه به رئيس قبيله اجازه تعيين جانشين نمى‏دهد، دل نبريده بودند و طبيعى بود كه مسأله رياست دولت را از رياست يك قبيله مهم‏تر بدانند.
د. هنوز بعضى از قريشيان تازه مسلمان چنان مى‏پنداشتند كه حضرت (ص) در راستاى رقابت قبيله‏اى مسأله نبوت را مطرح كرده است. اين گروه با توجّه به اقبال عمومى مردم به آن حضرت (ص) جرأت مخالفت نداشتند ولى با تعيين جانشين به ويژه از تيره بنى هاشم، لب به اعتراض گشادند و با بهره‏گيرى از پشتوانه فرهنگ قبيله‏اى مردم اعتراض خويش را روشن‏تر بيان كردند.
ه. در زمان جاهليت تنها اشرافى به مجلس مشورتى قريش (دارالندوه) راه مى‏يافتند كه به چهل سالگى رسيده باشند.(9) بر اين بنياد، پذيرش جانشين رسول خدا، به ويژه اگر آن فرد داماد پيامبر (ص) بود و كم‏تر از چهل سال(10) داشت، بسيار دشوارتر مى‏شد.
5. دو نكته ديگر، پذيرش جانشينى امام على (ع) را دشوار مى‏ساخت:
الف. حضرت على (ع) نزد قريشيان، به سبب دلاورى هايش در جنگ‏هايى
مانند بدر و احد و به خاك و خون كشيدن بزرگان قريش، چهره منفى داشت. اين پديده سبب شد به تبليغات گسترده روى آورند و چهره على (ع) را نزد همه اعراب زشت جلوه دهند.(11)
ب. مردم قبايل مختلف اين نكته را درك كرده بودند كه با توجّه به لياقت‏ها و استعدادهاى تيره بنى هاشم، اگر مسأله جانشينى در ميان آنها تثبيت شود، هرگز از آن خاندان برون نخواهد آمد.
6. نگاه پيامبر اكرم (ص) به جانشينى حضرت على (ع) الهى و از روابط قبيله‏اى و خويشاوندى بسيار فراتر است زيرا آن حضرت (ص) به حفظ آيين وحى مى‏انديشيد و طبيعى است كه آشناترين فرد به كتاب و سنت و شجاع‏ترين و كوشاترين فرد در راه گسترش اسلام را برگزيند. البته پيامبر اكرم (ص) با وضعيت جامعه آشنا بود. از اين رو، از آغاز رسالت، در موقعيت‏هاى گوناگون، به بهانه‏هاى مختلف و با بيان‏هاى متفاوت ويژگى‏هاى حضرت على (ع) را ياد آور مى‏شد و از جانشينى‏اش سخن به ميان مى‏آورد. آن بزرگ(12) وار، سرانجام از سوى خداوند مأمور شد در بزرگ‏ترين اجتماع مسلمانان كه برخى شمار آنها را بيش از يكصد هزار تن دانسته‏اند، آشكارا اين مسأله را اعلام كند(13) و دغدغه مخالفت جامعه را ناديده بگيرد. فرازى از آيه 67 سوره «مائده» كه از اين دغدغه پيامبر پرده بر مى‏دارد و به وى ايمنى مى‏بخشد، چنين است: «واللّه يَعْصمك مِنَ النّاسِ» «خداوند تو را از [شرّ] مردم نگاه مى‏دارد».
در اين عبارت، دو واژه «عصمت» و «ناس» بسيار راهگشا است. خداوند پيامبر (ص) را از چه چيزى حفظ مى‏كرد؟ و اين «ناس» چه كسانى بودند؟
با توجّه به واقعيت خارجى و ايمن نماندن پيامبر (ص) از شرّ زبان مردم و نيز با توجّه به اينكه سرانجام مسأله جانشينى امام على (ع) به سامان نرسيد، بعيد نمى‏نمايد كه مراد از واژه «يعصمك» نگهدارى پيامبر (ص) از هجوم فيزيكى و يكباره مردم باشد چنان كه واژه «ناس» بر مردم عادى دلالت دارد و با توجّه به اكثريت نو مسلمان آن زمان، به حمل اين لفظ بر خلاف ظاهر نيازمند نيستيم.
7. تاريخ درباره بسيارى از حوادث مقطع زمانى بين غدير و وفات پيامبراكرم (ص) ساكت مانده است امّا كالبد شكافى دو پديده مهم آن عصر ما را با شدت اهتمام پيامبر اكرم (ص) بر گزينش جانشين و گستره تلاش‏هاى مخالفان آن حضرت آشنا مى‏سازد. اين پديده‏ها عبارت است از: سپاه اسامه و مخالفت با نگارش وصيت مهم رسول خدا.
1. سپاه اسامه پيامبر اكرم در واپسين روزهاى زندگى‏اش فرمان داد لشكرى عظيم به فرماندهى جوانى نورس به نام اسامة بن زيد سمت دورترين مرزهاى كشور اسلامى (مرزهاى روم) رهسپار شود.(14) كالبد شكافى دقيق اين جريان نشان مى‏دهد رسول خدا (ص) در راستاى تثبيت جانشينى حضرت على (ع) به چنين اقدامى دست يازيد زيرا:
الف. در آن هنگام و در آستانه وفات پيامبر اكرم (ص) خالى كردن مركز حكومت از نيروهاى نظامى و ارسال آن به دورترين نقاط به صلاح جامعه نبود چون احتمال داشت پس از وفات پيامبر اكرم (ص) بسيارى از نومسلمانان قبايل اطراف سر به شورش بردارند و كيان جامعه اسلامى در معرض تهديد قرار گيرد. آنچه اين تصميم‏گيرى را در نظر پيامبر اكرم (ص) منطقى جلوه مى‏داد، دور ساختن مخالفان جانشينى حضرت على (ع) از مدينه بود.
ب. انتصاب جوانى هجده ساله،(15) به مقام فرماندهى لشكر و عدم توجّه به اعتراضات اصحاب جز از كار انداختن مهم‏ترين(16) دستاويز مخالفان جانشينى على (ع) هيچ توجيهى نداشت زيرا اسامة بن زيد كه از جهاتى چون سابقه مسلمانى، شرافت، شجاعت و كاردانى سر آمد اصحاب به شمار نمى‏آمد و از نظر سنى حدود پانزده سال از على (ع) كوچك‏تر بود- با توجّه به آنكه در بسيارى از ويژگى‏ها با حضرت على (ع) قابل مقايسه نمى‏نمود- در مقام فرماندهى سپاهى عظيم و متشكل از بزرگان صحابه مانند ابوبكر، عمر، ابو عبيده جراح، عثمان، طلحه، زبير، عبدالرحمان بن عوف و سعد بن ابى وقاص قرار گرفت.
ج. دقّت در تركيب سپاه اسامه نشان مى‏دهد تمام كسانى كه احتمال داشت با جانشينى حضرت على (ع) مخالفت ورزند، ملزم بودند در اين سپاه شركت جويند.(17) و كسانى كه به بهانه بيمارى پيامبر اكرم (ص) از اردوگاه به مدينه باز مى‏گشتند، با جمله تأكيدى «لعن الله من تخلف عن جيش اسامة»(18) روبه رو مى‏شدند. در مقابل، ياران و موافقان جانشينى حضرت على (ع) چون عمار، مقداد و سلمان از حضور در اين سپاه معاف گشتند و ملزم شدند در مدينه
به سر برند.(19)
2. پيشگيرى از نگارش وصيت اين پديده در واپسين روزهاى حيات پيامبر اكرم (ص) تحقّق يافت. در آن روزها، پيامبراكرم (ص) كه احتمالًا با بالاگرفتن زمزمه‏هاى مخالفت با جانشينى حضرت على (ع) به شدت نگران اوضاع شده بود، دستور داد ابزار نوشتن آماده سازند تا سندى صريح و ماندگار برجاى گذارد و از گمراهى امت جلوگيرى كند. مخالفان كه اين دستور را با نقشه‏هاى چند ماهه خويش ناسازگار مى‏ديدند، به شدت نگران شدند و با هزيان گو خواندن كسى كه جز وحى چيزى بر زبان نمى‏راند، از نگارش اين سند جلوگيرى كردند.
تاريخ در اينجا تنها از يك تن نام مى‏برد.(20) امّا آشكار است كه تنها يك نفر- بى آنكه جريانى نيرومند پشتيبانش باشد- نمى‏تواند با رسول خدا (ص) مقابله كند. از اين رو، بعضى از نصوص گوينده اين عبارت را جمع دانسته، از كلمه «قالوا» استفاده كرده‏اند.(21)
8. نخستين تشكيل‏دهندگان اين جلسه كه با هدف تعيين خليفه‏اى جز حضرت على (ع) در سقيفه گرد آمدند، انصار به شمار مى‏آمدند. آن هم انصارى كه در همه جا به پيروى محض از پيامبر اكرم (ص) زبانزد بودند و دوستى شان با خاندان آن حضرت (ص) به ويژه حضرت على (ع) بر همگان ثابت شده است.
راستى چرا انصار؟ و چرا با اين عجله، آن هم در حالى كه هنوز بدن پيامبر اكرم (ص) غسل داده نشده است؟ شواهد تاريخى، نشان مى‏دهد انصار هرگز از جانشينى شخصيتى مانند حضرت على (ع) هراسناك نبودند و او را ادامه دهنده راه پيامبر اكرم (ص) مى‏دانستند.
اقدام عجولانه آنها در درك نكته‏اى حياتى ريشه دارد. آنها با تيز بينى دريافته بودند كه شانسى براى به قدرت رسيدن حضرت على (ع) وجود ندارد. مخالفت ياران بزرگ پيامبر اكرم (ص) با راه افتادن سپاه اسامه و نيز مخالفت آنان با نگارش وصيت از سوى پيامبر اكرم (ص) و به احتمال فراوان، حوادث ديگرى كه تاريخ ما را از آن بى خبر گذاشته است، انصار را به اين نتيجه رسانده بود كه مهاجران انديشه به دست گرفتن حكومت در سر مى‏پرورانند و احتمال دارد قريشيانى كه سرانشان در نبرد با نيروهاى انصار حامى پيامبر به قتل رسيدند، با بهره‏گيرى از پيوند نزديك قريش و مهاجران در پى انتقام بر آيند. بنابراين، به سقيفه شتافتند تا طرفداران غصب حق على (ع) را دست كم از به دست گرفتن كامل قدرت باز دارند و به منظور حفظ جامعه انصار از توطئه‏هاى آتى، سهمى از قدرت به دست آورند.
پس انصار و مردم مدينه همگان حادثه غدير را به ياد داشتند و دلالت آن بر تعيين جانشين را مسلم مى‏دانستند امّا مشاهده تلاش‏هاى كسانى كه در جهت مخالفت علنى با غدير گام بر مى‏داشتند و حركت طرفداران آن واقعه آسمانى را به شديدترين روش ممكن سركوب مى‏كردند، آنها را از هرگونه تلاش در جهت احياى ياد غدير باز مى‏داشت.
بنابراين، طبيعى است كه در اين زمان شاهد اعتراض مردم مؤمن و استدلال آنها به اين حادثه مهم تاريخى نباشيم. آنها، با توجّه به زمينه‏هاى قبلى، تلاش و استدلال خود را آب در هاون كوفتن مى‏ديدند. چنان كه، بر اساس نصوص تاريخى، حضرت على (ع) نيز در آن زمان به اين جريان مهم استدلال نكرد. به نظر مى‏رسد، در آن موقعيت، استدلال گسترده مردم به واقعه غدير پرسش برانگيز است نه عدم استدلال زيرا چنين استدلالى نمايانگر پذيرش يكباره جريان مخالف با فرمان پيامبر (ص) از سوى مردم معتقد به غدير است و با شواهد تاريخى سازگارى ندارد.
پى‏نوشت‏
 (1) الغدير فى‏الكتاب و السنة و الادب، ج 1، ص 73- 14. او اين حديث را از 110 نفر صحابى و 84 تابعى نقل مى‏كند.
 (2) همان، ص 362- 370.
 (3) همان، ص 370- 378.
 (4) مانند كتاب سليم بن قيس و كتاب الاحتجاج نوشته احمد بن على طبرسى.
 (5) ماجراى غدير خم در روز 18 ذى حجه واقع شد و وفات پيامبر اكرم) ص (و ماجراى سقيفه در 28 صفر يا 12 ربيع الاول.
 (6) براى اطلاع بيشتر ر. ك: جعفريان، رسول، تاريخ تحول دولت و خلافت) از بر آمدن اسلام تا برافتادن سفيانيان (، ص 27 به بعد.
 (7) محمد بن عمر واقدى، المغازى، تحقيق مارسدن جونس، ج 1، ص 606 و 607. در اين كتاب پس از نقل اعتراض عمر از وى چنين نقل كرده است:»] من عمر [چنان در شك افتادم كه از آغاز اسلام خود تا آن هنگام در چنين شكى فرو نرفته بودم «.
 (8) ابن اثير، الكامل فى التاريخ، ج 1، ص 631.
 (9) جعفريان، رسول، تاريخ سياسى اسلام (1)، سيرة رسول خدا) ص (، ص 98.
 (10) حضرت على) ع (در آن هنگام طبق قول مشهور 33 سال داشت.
 (11) عمر در اين باره مى‏گويد:» قوم شما) قريش (به شما مانند نگاه گاو به كشنده‏اش مى‏نگرند «.) ابن ابى الحديد، شرح نهج‏البلاغه، ج 12، ص 9).
 (12) براى اطلاع از اين موارد، ر. ك: محمدى رى شهرى و همكاران، موسوعة الامام على بن ابى طالب فى الكتاب و السنة و التاريخ، ج 2.
 (13) الغدير، ج 1، ص 214.
 (14) واقدى، محمدبن سعد كاتب، طبقات، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، ج 4، ص 54- 58.
 (15) همان، ص 55.
 (16) همان، ص 54 و 56.
 (17) مظفر، محمدرضا، السقيفه، ص 81 و 77.
 (18) شهرستانى، محمد بن عبدالكريم، الملل و النحل، ج 1، ص 14.
 (19) السقيفه، ص 81.
 (20) عبدالرحمن احمد البكرى، من حياة الخليفة، عمربن الخطاب، ص 101- 107.
 (21) همان، ص 104.
 
 

چرا از ارتش 10000 نفري مسلمانان در فتح مكه حتي 40 نفر نيز نبودند كه در بعد از ماجراي سقيفه علي(ع) را ياري دهند(آيا تعداد اصحاب واقعي پيامبر(ص) اين قدر محدود بود)؟ لطفا جواب سؤال را با ذكر منابع پاسخ بدهيد.

-----------
اصحاب پيامبر از نظر ايمان به خدا و پيامبر داراى درجات گوناگون بودند و چنين نبود كه همه در ايمان به خدا و پيامبر يكسان باشند. افرادى بودند كه به پيامبر اعتقاد داشتند و اعتقادشان در درجة پايين تر قرار داشت و افرادى بودند كه اعتقادشان نسبت به خدا و پيامبر در درجة متوسط قرار داشت و افرادى هم بودند كه اعتقادشان به خدا و پيامبر در درجة بالا قرار داشت. اينهايى كه در درجة بالا بودند داراى طبقات مختلف بودند و از نظر ايمان مساوى نبودند. كسانى مانند سلمان در بالاترين درجة ايمان بودند و اين گونه صحابه در ميان اصحاب پيامبر، بسيار كم بودند. در ميان همة اصحاب پيامبر كسى را نمى يابى كه به درجة سلمان برسد و سلمان نظير نداشت. پايين تر از اين درجه، ابوذر بود و كسى در آن مرتبه به ابوذر نمى رسيد و پايين تر از اين درجه مقداد قرار داشت و كسى به مقام او نمى رسيد. اينگونه اصحاب كه در درجات بسيار بالا قرار داشتند كسانى بودند كه سراسر وجود آنها عشق به پيامبر بود و اگر آنان را در داخل ديگ روغن جوشيده زيتون و يا آتش سوزان قرار مى دادى در دل آنان يك ذره شك و شبهه حاصل نمى شد. اين اصحاب با همه وجود در اطاعت پيامبر بودند. اگر پيامبر به آنان دستور مى داد خودشان را از بالاى كوه پرت كنند، اين كار را بدون ترس، بدون چون و چرا و با عشق و علاقه مى كردند و ذره اى احساس ناراحتى نمى كردند. در ميان اصحاب پيامبر اينگونه صحابه از هفت نفر بيشتر نبود. براى نمونه به چند حديث اشاره مى كنيم: 1. سلمان از ما اهل بيت است.(1) 2. سلمان درياى علم است.(2) 3. اگر دين در ثريا باشد، سلمان آن را به دست مى آورد.(3) 4. سلمان بهتر از لقمان حكيم است.(4) 5. ايمان ده درجه دارد. مقداد در درجة هشتم، ابوذر در درجه نهم و سلمان در درجة دهم است.(5) 6. پيامبر خدا فرمود: خداوند مرا به محبت چهار نفر دستور داده است: على) ع (، مقداد، ابوذر و سلمان.(6) 7. سلمان محدث بود.(7) 8. امام صادق عليه السلام فرمود: سلمان اسم اعظم تعليم ديده بود.(8) 9. پس از وفات پيامبر همه لغزيدند جز مقداد، ابوذر و سلمان. عمارياسر، ابوساسان، شتيه و ابوعمره به اين سه نفر ملحق شدند و هفت نفر گرديدند.(9) معناى اين سخن اين است كه فقط اين هفت نفر پيرو واقعى حضرت على ماندند و بقيه از آن حضرت پيروى نكردند. پس از پيامبر، مردم بى دين نشدند ولى پيرو حضرت على عليه السلام نشدند در حالى كه دستور پيامبر اين بود كه همه از على عليه السلام پيروى بكنند. 10. روزى عده اى از مهاجران و انصار آمدند و گفتند: يا على دستت را پيش بياور تابعيت بكنيم و ما جز تو كسى را امام نمى دانيم. على عليه السلام به آنان فرمود: اگر راست مى گوييد برويد و فردا در حالى كه سرهاى خود را تراشيده ايد، به اينجا بياييد. فردا فقط خود حضرت على عليه السلام، سلمان، ابوذر و مقداد آمدند.(10) 11. پيامبر خدا فرمود: هر كس مى خواهد حضرت عيسى عليه السلام را ببيند، ابوذر را ببيند. بحارالانوار، ج 22، ص 343. 12. امام حسن عسكرى) ع (فرمود: روزى گروهى به خانه امام رضا عليه السلام آمدند و گفتند: ما شيعه على عليه السلام هستيم. امام رضا عليه السلام چند روز به آنان اجازه دخول نداد. پس از چند روز آمدند و امام اجازه داد. امام رضا عليه السلام به آنان فرمود: خداى رحمتتان كند شيعة على تنها حسن، حسين، سلمان، ابوذر، مقداد، عمار، و محمدبن ابى بكر بودند كه در زندگى خود با هيچ دستورى از دستورهاى على) ع (مخالفت نكردند.(11) اين روايات نشان مى دهند كه در ميان اصحاب پيامبر و اصحاب على) ع (كسانى كه در درجة بسيار بالا باشند كم هستند و از ده نفر تجاوز نمى كنند. اين ده هزار مسلمانى كه به دنبال پيامبر حركت كردند و مكه را گرفتند، داراى ايمان يكسان نبودند بلكه ايمان آنان به خدا و پيامبر درجات مختلف داشت و در ميان آنان كسانى كه با همة وجود عاشق پيامبر باشند و ايمانشان در درجة بسيار بالا باشد، بسيار كم بودند و اكثر آنان مسلمان متعارف بودند نه مسلمان تكامل يافته و پخته و عاشق پيامبر. به سوى مدينه حركت كردند. اين دوازده هزار نفر نيرو وقتى كه به حنين رسيدند و قبيله هاى هوازن و
ثقيف به مسلمانان حمله كردند، مسلمانان فرار كردند و پيامبر را تنها گذاشتند و جز تعداد كمى از مسلمانان، كسى از پيامبر دفاع نكرد و خداوند كمك كرد تا مسلمانان دوباره به ميدان نبرد برگشته و دشمن را شكست دادند و خودشان هم خيلى كشته دادند.(12) فرار از جنگ نشان مى دهد كه ايمان آنان در درجات پايين قرار داشت وگرنه پيامبر را رها نمى كردند و با او مى ماندند. ابوسفيان كه بيست و يك سال با پيامبر مبارزه كرده بود، در فتح مكه به سف مسلمانان پيوست و در ميان اين دوازده نفر بود. وقتى كه مسلمانان در جنگ حنين فرار كردند. گفت: «مسلمانان تا لب دريا خواهند دويد». يكى ديگر از اين گونه مسلمانان گفت: «سحر باطل شد» و يكى از همين مسلمانان تصميم گرفت كه خود پيامبر را بكشد.(13) وقتى كه دوازده نفر مسلمان به سوى حنين مى آمدند، در پيشاپيش آنان طايفة بنى سليم حركت مى كرد. فرماندهى اين طايفه با خالد بن وليد بود. وقتى سپاه دشمن حمله آورد، خالدبن وليد با نيروهاى تحت فرمان خود فرار كرد و ديگران كه فرار آنها را ديدند پا به فرار گذاشتند.(14) فرار اين مسلمانان تعجب آور نيست چون آنان تازه مسلمان شده بودند. اكثر آنان پس از سال ششم هجرت اسلام آورده بودند و خالد بن وليد در صلح حديبيه كه در سال ششم هجرى روى داد از سوى كافران نزد مسلمانان آمد و هنوز كافر بود و تلاش مى كرد كه جنگى روى بدهد و مسلمانان به قتل برسند. فرار اينگونه مسلمانان تعجب آور نيست. تعجب آور اين است كه مسلمانان در جنگ احد هم فرار كردند و پيامبر را رها كردند و خداوند پيامبر خود را با تعداد كمى از ياران كه فرار نكردند، حفظ كرد.(15) اين فرار نشان مى دهد كه ايمان آنان نسبت به پيامبر در درجة پايين قرار داشت وگرنه پيامبر را در ميدان نبرد تنها نمى گذاشتند. بنابراين، كسانى كه ايمان كامل به پيامبر داشته باشند، بسيار كم بودند. شواهد ديگرى نيز نشان مى دهد كه ايمان مسلمانان نسبت به خدا و پيامبر متفاوت و داراى درجات مختلف بود و كسانى كه ايمانشان در درجة بالا باشد، كم بودند. روزى اشعث بن قيس گفت: يا على چرا شمشير نكشيدى؟ امام در جواب فرمود: من همة بدريان و پيشگامان مهاجران و انصار را به خدا قسمشان دادم و به يارى فرا خواندم ولى از همة آنان جز چهار نفر پاسخ مثبت ندادند: سلمان، ابوذر، مقداد و زبير و از خاندان خودم هم كسى نمانده بود كه بتوانم با آنان دست به كارى بزنم. حمزه در احد به شهادت رسيد و جعفر در موته و از خاندانم تنها دو نفر عاجز و ذليل مانده بودند: عباس و عقيل.(16) اين سخن نشان مى دهد كه على) ع (كمك نداشت و نشان مى دهد كه مسلمانان گوش به دستور پيامبر نكرده اند. پيامبر خدا در غدير خم و در برابر چشمان دهها هزار مسلمان على را به جانشينى خود برگزيد و همه ديدند ولى چون ايمانشان كامل نبود، گوش به حرف نكردند. على) ع (فرمود: قسم به خدا اگر آن روز كه با ابوبكر بيعت شد، چهل نفر مانند سلمان، ابوذر، مقداد و زبير داشتم با آنان مى جنگيدم ولى جز چهار نفر كسى نيافتم.(17) و فرمود: اگر قبل از بيعت با عثمان يارانى داشتم به پا مى خواستم.(18) على) ع (فرمود: نگاه كردم ديدم نه ياورى دارم، نه مدافعى و نه مددكارى جز خاندان خودم.(19) تنها ماندن على) ع (به خوبى نشان مى دهد كه مسلمانان ايمان كامل به پيامبر نداشتند وگرنه على را تنها نمى گذاشتند. تنها گذاشتن على) ع (شگفت آور نيست چون در مواردى خود پيامبر را هم تنها گذاشتند و اين به اين جهت بود كه ايمان آنها به حد بالا نبود و امثال سلمان و ابوذر كم بودند. زبير با اينكه محبوب دل حضرت على) ع (بود، با اين حال همين زبير در جنگ جمل به جنگ على) ع (آمد و پيرو همسر پيامبر عايشه شد با اينكه بايد پيرو على) ع (مى شد چون على) ع (از سوى پيامبر به امامت نصب شده بود و با اينكه خود زبير با آن حضرت بيعت كرده بود. اينكه كسى مانند زبير با على) ع (مخافت مى كند، اين نشان مى دهد كه اينگونه افراد ايمانشان در حد بالا نبوده است وگرنه دست به اين كارها نمى زد. يكى از
شواهدى كه نشان مى دهد كه ايمان مسلمانان به خدا و پيامبر در حد بالا نبود، هجوم آوردن به خانه فاطمه زهرا) س (است. همه علماى شيعه هجوم آوردن به خانه فاطمه زهرا را قبول دارند و نقل كرده اند و از علماى اهل سنت هم عده اى آن را نقل كرده اند. هجوم به خانه فاطمه زهرا آوردن و دفاع نكردند مسلمانان از فاطمه زهرا) س (نشان مى دهد كه ايمان آنان در حد بالايى نبود. براى مثال به چند روايت از كتاب هاى اهل سنت اشاره مى كنيم: ابوبكر كسى را به دنبال حضرت على) ع (فرستاد تا بيايد و بيعت بكند ولى على) ع (بيعت نكرد. پس از آن عمر در حالى كه آتشى به همراه داشت به خانه على) ع (رفت. فاطمه عمر را در در خانه ملاقات كرد و گفت: آيا مى خواهى در خانه ام را آتش بزنى؟ عمر گفت: بله(20) در تاريخ طبرى آمده است: عمر بن خطاب به خانه على) ع (آمد. طلحه و زبير و عده اى از مهاجران در خانه على بودند. عمر گفت: به خدا سوگند خانه را بر سرتان آتش مى زنم مگر اينكه براى بيعت با ابوبكر به مسجد برويد.(21) در العقد الفريد آمده است: آنان كه بيعت نكردند عبارتند از: على، عباس، زبير، و سعد بن عباده. على، عباس و زبير در خانه فاطمه نشستند. ابوبكر عمر را فرستاد تا آنها از خانه فاطمه بيرون بيايند. ابوبكر به آنان گفت: اگر امتناع كردند با آنان قتال كن. عمر به همراه آتش به خانه فاطمه آمد تا خانه را بر سر آنان آتش بزند. فاطمه او را ديد و گفت: اى پسر خطاب آيا آمده اى خانه ما را آتش بزنى؟ عمر گفت: بله مگر اينكه بيعت كنيد.(22) ابن قتيبه دينورى اين داستان را كاملتر از ديگران آورده است.(23) اين نشان مى دهد كه مردم مسلمان مدينه، از فاطمه زهرا و حضرت على) ع (دفاع نكرده اند و دليل دفاع نكردنشان اين است كه ايمان آنان نسبت به خدا و پيامبر در حد كاملى نبود وگرنه از حق دفاع مى كردند. مسلمانى كه در برابر اين حوادث از خود عكس العمل نشان نمى دهد، ايمان او نسبت به خدا و پيامبر نمى تواند كامل باشد. اگر مى خواهيد در اين زمينه، اطلاعات كاملترى به دست بياوريد، سخنرانى فاطمه زهرا) س (را كه در مدينه ايراد كردند، مطالعه كنيد. با مطالعه
پى‏نوشت‏
 (1) بحارالانوار، ج 22، ص 385 ح 24
 (2) همان، ص 347، ح 63
 (3) همان، ص 391
 (4) همان، ص 331، س 15
 (5) همان، ص 341، ح 52
 (6) همان، ص 391
 (7) رجال كشى، ص 6 به بعد، ح 27.
 (8) همان، ح 29.
 (9) همان، ص 6 به بعد، ح 12 و 14.
 (10) همان، ص 6 به بعد، ح 18.
 (11) بحارالانوار، ج 22، ص 330، ح 39.
 (12) سيرة رسول خدا، رسول جعفريان، ص 597، چاپ اول و فروغ ابديت، ج 2، ص 742، چاپ اول، 1351.
 (13) فروغ ابديت، ج 2، ص 745.
 (14) سيرة رسول خدا، ص 599.
 (15) درباره فرار مسلمانان در احد به الصحيح من سيره النبى، جزء 4، ص 241 تحت عنوان» الفارّون فى احد «و فروغ ابديت، ج 1، ص 467 مراجعه كنيد.
 (16) بحارالانوار، ج 29، ص 465، ح 55.
 (17) همان، ص 470، س 16.
 (18) همان، ص 471.
 (19) نهج البلاغه شهيدى، خطبه 217، ص 250، چاپ هفتم.
 (20) انساب الاشراف، ج 2، ص 12، تحقيق محمود الفردوس العظم، دار اليقظه العربيه‏
 (21) تاريخ طبرى، ج 3، ص 202، چاپ بيروت، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم.
 (22) العقد الفريد، ج 5، ص 12، چاپ مصر، چاپ دوم، تحقيق محمد سعيد العريان، 1953 م، 1372 ق.
 (23) الامامه السياسه، ج 1، ص 30، تحقيق على شيرى، از منشورات رضى.
 

ما در محيطى شيعى به دنيا آمده‏ايم، لذا شيعه ‏ايم، لكن من مى‏ خواهم از روى‏ علم داراى برترين دين باشم. مقدارى هم در رابطه با خطبه غدير توضيح دهيد؟

است كه بسيارى از ما به جهت تولد و رشد در محيطى كه فرهنگ تشيع بر آن حاكم است، به اين آيين درآمده‏ايم ليكن اين نقصى بر تشيع و مسلمانى نيست. نقص آن است كه ما بدون گسترش آگاهى‏هاى دينى و ژرف‏كاوى در معارف و احكام نورانى اسلام، اندك ميراثى كه از خانواده به ما رسيده است بسنده كنيم و به رشد فكرى و معرفتى خود و جامعه نينديشيم و باورداشت‏هايى را كه در طول تاريخ نياكان ما با جان و دل از آن پاسدارى كرده و براى ما به ارمغان آورده‏اند، درست نشناسيم و به بسط و گسترش حكيمانه آن نپردازيم. و اگر مقصود اين است كه اساساً فلسفه اسلام و تشيع چيست و چرا از آغاز نياكان ما بدان گرويده و علما و دانشمندان دين از آن حمايت كرده‏اند؟ پاسخش اين است كه دين مبين اسلام، بر اساس ادله قطعيه و روشن، آخرين و كامل‏ترين دين الهى است كه جز آن، دين ديگرى نزد خداوند پذيرفته نيست: وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ،(1). تشيع نيز چيزى جز پيروى از حقيقت اسلام ناب- كه از قرآن و سنت به دست مى‏آيد- نيست و فرق اساسى آن با تسنن، آن است كه شيعه، بر اساس رهنمودهاى قرآن و احاديث شريف نبوى- كه در كتاب‏هاى فريقين آمده است مجراى وصول به سنت بعد از پيامبر را، اهل بيت عصمت و طهارت مى‏داند ولى ديگران به جاى اهل بيت، سنت خلفا را معتبر مى‏شمارند. به نظر شيعه امامت امتداد نبوت است و متصديان آن از جانب خداوند تعيين مى‏شوند. از جمله دلايل اين مدعا حديث غدير است. در رابطه با غدير خم، عين واقعه را به نقل از ترجمه الغدير (ج 1، ص 37- 29 (تقديم مى‏داريم. لازم است بدانيد كه اين واقعه و خطبه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) در آن، مورد اجماع و اتفاق جميع مسلمانان شيعه و سنى است و جايگاه ويژه‏اى در نصوص دينى و ادبيات و اشعار مسلمانان- اعم از عرب و غير عرب- دارد. در متون اسلامى هيچ روايتى به اندازه اين واقعه به حد فوق تواتر نرسيده است و احدى را ياراى ترديد در آن نيست. در ميان صحابه پيامبر (صلى الله عليه و آله) 110 نفر و از تابعين 89 نفر آن را نقل كرده‏اند و طبقات راوى آن، به 360 نفر رسيده است. شاعران بسيارى نيز اين جريان را به نظم آورده‏اند از جمله: در قرن اول: اميرالمؤمنين (عليه السلام)، حسان بن ثابت انصارى، قيس بن سعد بن عباده انصارى، عمر و بن عاص بن وائل، محمد بن عبداللَّه حميرى. در قرن دوم: كميت بن زياد، سيد اسماعيل بن محمد حميرى، شعيان بن مصعب كوفى. در قرن سوم: ابو تمام حبيب بن اوس طايى، دعبل بن على بن رزين الخزاعى و در قرون بعد ده‏ها نفر ديگر. از اهميت اين واقعه، همان بس كه علامه امينى يازده جلد كتاب ارزشمند «الغدير» را پيرامون اين حادثه به نگارش درآورده است. اكنون اين سؤال رخ مى‏نمايد كه اگر اين واقعه در ميان همه مسلمين، اجماعى و مورد اتفاق است، پس اختلاف در چيست؟ اساس اختلاف بر سر همان ماهيت و دلالت اين واقعه است: 1- برادران اهل تسنن اظهار مى‏دارند كه اين حادثه عظيم تاريخى و سخنان و تأكيدات پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله)، صرفاً به معناى لزوم «محبت و دوستى» حضرت على (عليه السلام) است و هيچ دلالتى بر امامت و زمامدارى و لزوم پيروى از ايشان ندارد. دليل آنان نيز آن است كه «ولايت» چند معنا دارد و يكى از معانى آن «دوستى» است. بنابراين تا زمانى كه به اين معنا قابل حمل است، نمى‏توان به معانى ديگر آن تمسّك جست. 2- ديدگاه شيعه اين است كه ماهيت اين حادثه و سخنان پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله)، نصى صريح و قاطع بر امامت و پيشوايى حضرت على (عليه السلام) است و قراين و شواهد حالى، مقالى و مقامى به گونه‏اى است كه هرگز نمى‏توان آن را تنها به دوستى و محبت تفسير كرد. البته بايد توجه داشته باشيد كه شيعه ادله بى‏شمار ديگرى از قرآن و عقل و سنت بر امامت آن حضرت در دست دارد و اين مسأله يكى از آن ادله مى‏باشد، در عين حال اين رخداد، حجتى قاطع و خلل‏ناپذير است و به هيچ روى نمى‏توان از آن دست برداشت. دلايل و قرائنى كه بر صحّت ديدگاه شيعه گواهى مى‏دهد، عبارت است: 1- معناى ولايت: لغت شناسان و كتاب‏هاى

برجسته و ممتاز لغت، كلمه ولايت را به معناى سرپرستى، عهده‏دارى امور، سلطه، استيلا، رهبرى و زمامدارى معنا كرده‏اند. در اين جا معناى اين كلمه را با برخى از مشتقاتش فقط از كتاب‏هاى لغت اهل سنت برايتان نقل مى‏كنيم:- راغب اصفهانى مى‏نويسد: «ولايت يعنى، يارى كردن. و ولايت يعنى، زمامدارى و سرپرستى امور و گفته شده است كه ولايت و ولايت مانند دلالت و دلالت است و حقيقت آن «سرپرستى» است. ولى و مولى نيز در همين معنا به كار مى‏رود»،(2).- ابن اثير مى‏نويسد: «ولىّ يعنى، ياور و هر كس امرى را بر عهده گيرد، مولى و ولىّ آن است». سپس خودش مى‏گويد: «و از همين قبيل است حديث «من كنت مولاه فعلى مولاه» و سخن عمر كه به على (عليه السلام) گفت: «تو مولاى هر مؤمنى شدى» يعنى، «ولى مؤمنان گشتى»،(3).- صاحب صحاح اللغة مى‏نويسد: «هر كس سرپرستى امور كسى را به عهده گيرد ولى او است»،(4).- صاحب مقاييس مى‏نويسد: «هر كس زمام امر ديگرى را به عهده گيرد «ولىّ او است»،(5). اكنون با اين گفته‏هاى مصرّح ارباب لغت، چگونه مى‏توان «من كنت مولاه فعلىّ (ع) مولاه» را به «دوستى» صرف معنا كرد و سرپرستى اجتماعى و زمامدارى را از آن جدا ساخت؟ مگر نه اين است كه «ابن اثير» لغت‏شناس معروف عرب و سنى، خودش تصريح مى‏كند كه كلمه «مولى» در روايت «من كنت مولاه فعلىّ مولاه» از زبان پيامبر (صلى الله عليه و آله) و در گفتار عمر در همين معنا به كار رفته است؟ 2- خطاب تند و قاطع الهى: آيا اگر حادثه غدير صرفاً براى اعلام دوستى حضرت على (عليه السلام) بود، آن قدر اهميت داشت كه خداوند به پيامبرش وحى كند، كه اگر آن را ابلاغ نكنى، رسالت الهى را انجام نداده‏اى؟ خداوند مى‏فرمايد: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ(6). آيا اين اخطار شديد اللحن به خوبى نشان نمى‏دهد كه مسأله بالاتر از اين حرف‏ها است؟ البته محبت اميرالمؤمنين (عليه السلام) جايگاه بسيار بلندى دارد و يكى از نشانه‏هاى ايمان است ليكن بحث در اين است كه اين خطبه بنا به دلايل ذكر شده، قطعاً منحصر به «ولايت محبت» نيست. 3- دلدارى خدايى: در آيه ياد شده، خداوند پيامبر را دلدارى داده، مى‏فرمايد: در راستاى اجراى اين مأموريت، خداوند تو را در مقابل توطئه‏هاى مردم محافظت مى‏كند وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ. آيا اين مسأله نشان نمى‏دهد كه اين مأموريت، مسأله مهمى بوده است كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) بيم آن داشته كه برخى بر اثر هواهاى نفسانى به مقابله برخاسته و توطئه كنند؟ آيا فقط با اعلام دوستى حضرت على (عليه السلام) جاى چنين خوفى بود؟ 4- گزينش مكان: آيا اين كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) جحفه (مكان جدا شدن و انشعاب مسافران) را انتخاب كردند، تا همگى قبل از انشعاب در سخنرانى آن حضرت حضور داشته باشند و نيز اين كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) دستور دادند كسانى كه از آن مكان گذشته بودند برگردند، و صبر نمودند تا كسانى هم كه عقب مانده بودند، از راه برسند و نشانه چيست؟ اين كه دستور دادند كه شاهدان به غايبان اطلاع دهند و اين نبأ عظيم را به گوش همگان برسانند، دلالت بر اين ندارد كه مسأله، براى امت اسلامى فوق‏العاده مهم و حياتى است؟ آيا عاقلانه است كه پيشواى بزرگ مسلمانان در آخرين سخنرانى براى جمعيت باشكوه حج‏گزاران و در آن گرماى سوزان، مسافران خسته و كوفته را گرد آورد و با اين تأكيدات، با آنان سخن بگويد و تنها مقصودش اين باشد كه بگويد: «على را دوست داشته باشيد»؟ 5- نزول آيه اكمال: اين كه پس از اجراى اين مأموريت، آيه نازل شد كه: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً(7). آيا دلالت بر اين ندارد كه مسأله بالاتر از صرف محبت بوده و آيا فقط با دوستى حضرت على (عليه السلام)- نه رهبرى و پيشوايى آن حضرت- دين كامل شد و خداوند اسلام را پسنديد؟ اگر مسأله فقط دوستى و مودّت بود، كه در اين رابطه قبلًا آيه‏اى نازل شده و از اين جهت نقصى در دين نبود زيرا آيه: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبى(8) قبلًا نازل گشته بود. پس نتيجه مى‏گيريم كه آيه اكمال، پيام ديگرى را در بر دارد. 6- چرا پيامبر (صلى الله عليه و

آله) در آن حادثه، به مسائل اعتقادى استشهاد نموده و در كنار آنها مسأله ولايت را مطرح كردند؟ 7- دليل ديگر حديث «ثقلين» است كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمود: انّى تارك فيكم الثقلين: كتاب اللَّه و عترتى. در اين جا بايد پرسيد: چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) عترت را در كنار قرآن و به عنوان «ثقل اصغر» ذكر نمودند؟ 8- چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمودند: قرآن و عترت از يكديگر جدا نمى‏شوند و فرمودند: امت بايد به هر دو چنگ بزنند؟ آيا صرف دوست داشتن قرآن كافى است يا بايد از آن پيروى كرد و آن را امام و پيشواى خود دانست؟ وحدت سياق نشان مى‏دهد كه در مورد اهل بيت (ع)، نيز بايد همين‏گونه رفتار كرد و آنان را سرمشق، الگو و پيشواى عملى خود قرار داد. 9- چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) به مسأله ايفاى رسالت و سپس به «اولويت» خود بر مؤمنان انگشت مى‏گذارد و بلافاصله مسأله ولايت را طرح مى‏كند؟ 01- چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) مسأله ولايت را سه يا چهار بار تكرار مى‏كند؟ اين همه تأكيد براى چيست؟ 11- چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) بعد از اين حادثه فرمودند: «اللَّه اكبر بر اكمال دين و اتمام نعمت و خشنودى خدا به رسالت من و ولايت على بعد از من»؟ نكته مهم در اين جا اين است كه اگر مقصود از «ولايت» محبت باشد ديگر قيد «بعد از من»، زايد است زيرا محبت حضرت على (عليه السلام) مقيد به زمان پس از مرگ پيامبر (صلى الله عليه و آله) نيست و بسيار مسخره است اگر منظور پيامبر (صلى الله عليه و آله) را اين بگيريم كه بعد از رحلت من، على را دوست بداريد؟ زيرا محبت على (عليه السلام) با حيات پيامبر (صلى الله عليه و آله) قابل جمع است و اين رهبرى امام على (عليه السلام) است كه پس از پيامبر (صلى الله عليه و آله) مورد نظر مى‏باشد زيرا در يك زمان وجود دو پيشوا در عرض هم ممكن نيست. 21- چرا بعد از اين ماجرا، مردم با حضرت على (ع) بيعت كردند؟ مگر دوستى بيعت دارد؟ بيعت در لغت به معناى التزام به فرمان‏بردارى و تبعيت است و حتى ابوبكر و عمر نيز با آن حضرت بيعت كرده و هر يك گفتند: «بخٍّ بخٍّ لك يا على، اصبحت مولاى و مولى كل مؤمن». 31- نكته ديگر آن كه همه حاضران در آن جلسه از خطابه پيامبر (صلى الله عليه و آله) مسأله «امامت و پيشوايى حضرت على (ع)» را فهميدند و بلافاصله «حسان بن ثابت انصارى» از پيامبر (صلى الله عليه و آله) اجازه گرفت و اشعارى زيبا سرود كه در يكى از ابيات آن از زبان پيامبر (صلى الله عليه و آله) چنين مى‏گويد:

         قم يا على فانّنى            رضيتك من بعدى اماماً و هادياً

يعنى: اى على برخيز، خرسندم كه تو امام و هادى بعد از من مى‏باشى. ذكر اين نكته لازم است كه «تقرير» يعنى، سكوت و عدم مخالفت پيامبر (صلى الله عليه و آله) در برابر يك سخن يا رفتار در نزد همه مسلمانان- اعم از شيعه و سنى- حجت و جزء سنت است. بنابراين اگر مسأله غدير معنايى غير از امامت داشت، چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) سخنان «حسان بن ثابت» را تأييد كرده و او را تشويق فرمودند؟ و چرا ديگران اعتراض نكردند كه منظور پيامبر (صلى الله عليه و آله) «امامت و هدايت» امت نبوده است؟ 41- نكته بسيار جالب توجه ديگر، مسأله «جابر بن نضر» يا «حارث بن النعمان الفهرى» است. در روايت است كه پس از انتشار سخن پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير خم، وى نزد پيامبر (صلى الله عليه و آله) آمده و عرض كرد: «اى محمد از جانب خدا به ما گفتى شهادت دهيم كه جز خداى يگانه پروردگارى نيست و شهادت دهيم كه تو پيامبر خدايى و نماز بخوانيم و روزه بداريم و حج انجام دهيم و زكات بپردازيم ما نيز همه اينها را از تو پذيرفتيم ليكن به اين حد راضى نگشتى و پسر عمويت را بر ما برترى دادى و گفتى: «هر كه را من مولاى اويم، اين على مولاى او است». اكنون بگو كه اين سخن را از پيش خود گفتى، يا از جانب خدا؟ پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمودند: سوگند به آن كه جز او خدايى نيست، اين مطلب از سوى خداوند است. در

اين هنگام او برگشت و به سوى اسب خود شتافت، در حالى كه مى‏گفت: خدايا اگر آنچه محمد (صلى الله عليه و آله) مى‏گويد حق است، پس سنگى بر ما ببار، يا ما را به عذابى دردناك گرفتار كن هنوز به اسب خود نرسيده بود كه از طرف خدا، سنگى بر سرش باريد و او را بر زمين كوبيد و جانش را بگرفت. آن گاه اين آيه نازل شد كه: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ، لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ، مِنَ اللَّهِ ذِى الْمَعارِجِ(9) اكنون بايد ديد چه چيزى در سخن پيامبر (صلى الله عليه و آله) نهفته بود كه آن مرد خيره سر را بر آشفته كرد؟ آيا اگر صرف مسأله محبت و دوستى بود، اين همه لجبازى و خيره‏سرى پديد مى‏آمد؟ مسلماً مسأله بالاتر از اين بوده است زيرا شخص مزبور از طرفى دلى پر كينه نسبت به حضرت على (عليه السلام) داشت و از سوى ديگر، مى‏ديد با ولايت آن حضرت، بايد عمرى تحت فرمان و رهبرى ايشان سپرى كند واز سر بى‏خردى و كبر و كژانديشى، مرگ و عذاب را بر ولايت مولاى متقيان و فخر كائنات ترجيح داد. براى آگاهى بيشتر ر. ك: الغدير- متن عربى- ج 1، ص 932- 642. 51- نكته مهم ديگر آن كه، خود اميرالمؤمنين در روز «شورى» براى اثبات امامت خود، به حادثه غدير استناد كردند. عامربن واثله مى‏گويد: «در روز شورى با على (عليه السلام) كنار درب خانه ايستاده بودم و شنيدم كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) خطاب به آنان فرمود: من براى شما دليلى مى‏آورم كه احدى نمى‏تواند بر آن خدشه‏اى وارد كند. سپس فرمود: «اى جماعت- آيا در ميان شما كسى هست كه پيش از من به يگانگى خداوند ايمان آورده باشد؟ گفتند: نه.- آيا در بين شما كسى هست كه برادرى چون جعفر طيّار داشته باشد كه با ملائك پرواز مى‏كند؟ گفتند: نه.- آيا كسى از شما غير از من عمويى همچون حمزه- شمشير خدا و شمشير رسول خدا (ص)- دارد؟ گفتند: نه.- آيا غير از من كسى از شما همسرى چون فاطمه (سلام الله عليها) دختر پيامبر (صلى الله عليه و آله) و سرور زنان اهل بهشت دارد؟ گفتند: نه.- آيا كسى از شما فرزندانى مانند حسن و حسين دو سرور جوانان اهل بهشت دارد؟ گفتند: نه.- آيا كسى از شما هست كه [به دستور قرآن‏] پيش از نجواى با پيامبر (صلى الله عليه و آله) صدقه داده باشد؟ گفتند: نه.- آيا در ميان شما غير از من كسى هست كه پيامبر (ص) درباره‏اش فرموده باشند: من كنت مولاه فعلىٌ مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه وانصر من نصره، ليبلّغ الشاهد الغائب؟ گفتند: نه. براى آگاهى بيشتر ر. ك: الغدير، ج 1، ص 951- 312. 61- شاهد ديگر آن است كه پس از اعلام ولايت اميرالمؤمنين (عليه السلام)، پيامبر (ص) چنين دعا كردند: اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه و احبّ من احبه خدايا آنكه على را به ولايت برگزيند تو ولى او باش و آن كه با او به عداوت در آيد، با او دشمنى كن و دوست بدار آن كه على را دوست دارد»،(10) [توجه داشته باشيد كه اين قسمت در متن عربى وجود دارد و در ترجمه ارسالى به خوبى ترجمه نشده است‏]. اكنون به خوبى روشن مى‏شود كه اگر مقصود از ولايت، همان محبت و دوستى باشد، آن گاه دعاى بعدى پيامبر (صلى الله عليه و آله) كه عرض داشتند: و احبّ من احبّه تكرار و لغو خواهد بود. بنابراين وجود هر دو سخن نشان مى‏دهد كه اينها، دو موضوع متفاوت مى‏باشند و ولايت چيزى برتر از صرف محبت است و البته از لوازم ولايت، محبت و دوستى ولىّ است. مشاهده مى‏كنيم كه مسلمانان بعد از پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) به فرقه‏هاى مختلفى تقسيم شدند و هر يك براى خويش طريقه‏اى را برگزيدند. تعاليم اسلام نيز دستخوش ذوق‏ها و سليقه‏ها و نيز تمايلات افراد و حكومت‏ها گرديد. در اين بين با مراجعه به گفته‏هاى پيامبر (صلى الله عليه و آله) و نيز قرآن، به دنبال راه مى‏گرديم كه در اين جنجال و هياهو بالاخره بايد به چه راهى رفت و تعاليم دين و احكام آن را از چه كسى بايد فرا گرفت؟ با كمى تحقيق، به اين نتيجه خواهيم رسيد كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) براى پس از خود، مردم را در سر در گمى رها نساخته و براى آنان راه و طريقه‏اى را مشخص كرده است. آن حضرت فرموده‏اند: «من

دو چيز گران‏بها در بين شما مى‏گذارم: قرآن و اهل بيت». با تمسّك به همين كلام نورانى درمى‏يابيم كه پس از پيامبر بايد به دنبال اهل بيت آن حضرت حركت نمود تا در پيچ و خم افكار و عقايد و راه‏هاى گوناگون، اسير گمراهى نشد. تشيع و تسنن، از انشعاب‏هاى فكرى و عملى است كه در داخل اسلام پديدار شده است. از همين‏رو بايستى ريشه‏هاى آن را در بطن اسلام جست و جو كرد، نه بيرون از آن. گفتنى است كه مبانى فكرى تشيع، مبتنى بر آيات قرآن و روايات است و بدون توجه به آنها، نمى‏توان راه به جايى برد. البته نه اين كه راه ديگرى وجود نداشته باشد ولى آنها به نقطه اطمينان بخشى ختم نمى‏شود. از جمله اين مسائل و ريشه‏ها، تحليل تاريخ صدر اسلام و علل منتهى شدن آن به حكومت معاويه‏ها است. با اندك تأملى در تاريخ صدر اسلام، اين نكته به ذهن مى‏آيد كه چرا سيره و سنّت پيامبر اكرم (ص) در حكومت و معيشت- كه روش پيامبران بود- مبدّل به يك بنوع اريستوكراسى Aristocracy ( ( عربى و اشرافيت بى‏حد و مرز شد. به عبارت ديگر، خاندان ابوسفيان- كه از سرسخت‏ترين دشمنان پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) و اسلام بودند و تا آخرين سنگر (فتح مكه) نيز به دشمنى خود ادامه دادند- چگونه سر از خلافت و حكومت درآوردند و فرزند او معاويه و ديگر وابستگان خاندان اموى، بر اريكه حكومت بر مسلمانان تكيه كردند. وقتى ريشه اين حوادث را بررسى كنيم، مى‏بينيم كه معاويه از جانب عمر به حكومت شام منصوب گرديد و حتى در برابر انتقاداتى كه صحابه به نحوه حكومت او داشتند، مقاومت كرد و به آنها ترتيب اثر نداد. پس از عمر نيز عثمان- كه توسط شوراى شش نفره به خلافت رسيده بود- به تقويت معاويه همت گماشت و علاوه بر آن، پايه‏هاى تسلط بنى‏اميه را بر سرنوشت اسلام و مسلمانان پى‏ريزى كرد. پس از عثمان مردم با رشد سياسى و متنبه شدن نسبت به گذشته‏ها با حضرت على (عليه السلام) بيعت كردند ولى اين پايه‏ها خود را نشان داد و عملًا حكومت حضرت على (عليه السلام) را با مشكل روبه رو ساخت و در نهايت نيز با شهادت اميرالمؤمنين (عليه السلام)، آخرين سنگر مقاوم در برابر جريان انحراف رو به خاموشى نهاد. بايد توجه داشت كه موضوع خلافت، تنها در ابعاد سياسى محصور نبود بلكه موجب تغييرات و ايجاد بدعت‏هاى گسترده‏اى در ديگر ابعاد از جمله در فقه و مسائل عملى بود. در برابر اين جريان‏هاى مختلف انحرافى، تنها حضرت على (عليه السلام) و معدود ياران وفادار آن حضرت بودند كه به مقاومت پرداختند و از اساس اسلام حراست كردند. شيعه از همان صدر اسلام، به كسانى گفته مى‏شود كه از مكتب اهل بيت (عليهم السلام) پيروى مى‏كردند و مى‏خواستند خود را از انحرافات پيش آمده، مصون بدارند. اين گروه، استمرار اسلام محمدى را در امامت علوى مى‏دانستند. خلاصه آن كه بررسى تاريخ و تحليل دقيق آن، مى‏تواند حقانيت تشيع و مواضع آن را تا حدود زيادى روشن سازد. در رابطه با حقانيت شيعه، هزاران كتاب و ميليون‏ها صفحه به نگارش درآمده كه برخى از آنها مانند «عبقات‏الانوار» نوشته ميرحامد حسين لكنهوى مشتمل بر ده‏ها مجلد است كه تمام منابع و مدارك آن بدون استثنا از منابع اوليه و صحاح و مسانيد اهل سنت مى‏باشد. در ذيل، شمار بسيار اندكى از اين كتاب‏ها- كه برخى از آنها توسط علماى اهل تسنن كه شيعه شده‏اند، نگاشته شده است- معرفى مى‏شود: 1- بررسى مسائل كلى امامت، ابراهيم امينى 2- امامت و رهبرى، شهيد مطهرى 3- آنگاه هدايت شدم، تيجانى سماوى، ترجمه: سيد محمد جواد مهرى 4- اهل سنت واقعى كيست؟، تيجانى سماوى، ترجمه: سيد محمد جواد مهرى 5- از آگاهان بپرسيد، تيجانى سماوى، ترجمه: سيد محمد جواد مهرى 6- عبداللَّه بن سبا، ج 1- 3، علامه عسكرى 7- نقش ائمه در احياى دين، ج 1- 15، علامه عسكرى 8- يكصد و پنجاه صحابى ساختگى، علامه عسكرى 9- نقش عايشه در تاريخ اسلام، علامه عسكرى 10- انديشه‏هاى اسلامى در ديدگاه دو مكتب (ترجمه معالم المدرستين)، ج 1- 2 علامه عسكرى، ترجمه: دكتر جليل تجليل 11- رهبرى امام على (ع) در قرآن (ترجه المراجعات)، علامه سيد شرف الدين، ترجمه: سيد محمود سياهپوش 12- شيعه در اسلام، علامه طباطبايى 13- شيعه و تهمت‏هاى ناروا، علامه جواد شرى 14- شيعه پاسخ مى‏گويد، سيد رضا حسينى نسب 15- فريب، صالح الوردانى 16- خاطرات مدرسه، سيد محمد جواد مهرى 17- سيرى در صحيحين، محمد صادق نجمى 18- الغدير، علامه امينى 19- عبقات الانوار، ميرحامد حسين 20- احقاق الحق، علامه شهيد تسترى

پى‏نوشت‏

 (1)) آل عمران، آيه 85)

 (2)) المفردات الراغب، ص 570)

 (3)) النهاية، لابن اثير، ج 5، ص 227)

 (4)) الصحاح فى لغة العرب، ج 6، ص 2528)

 (5)) معجم مقاييس اللغة، ج 6، ص ص 141)

 (6) مائده، آيه 67)

 (7) مائده، آيه 3)

 (8) شورى، آيه 23)

 (9) سوره معارج، آيات 1- 3).

 (10)) الغدير، ج 1، ص 11)

پرسمان

* سوالات و شبهات

 

نقد ونظر
امامت،یکی ازآموزه های مهم اسلام است که از دیرزمان، مورد اهتمام و بحث و تحقیق مذاهب و متفکران اسلامی بوده است، درمیان، شیعه امامیه برای امامت، اهداف،رسالت ها و شاخص هایی را تعریف کرده است که به سبب آن ها، امامت در تفکرشیعی از جایگاه و اهمیت ویژه ای بر خوردار شده است و اگر دیگر مذاهب اسلامی،امامت را از واجبات فقهی می دانند، شیعه آن را از اصول اعتقادی می شمارد. اجرای احکام و حدود اسلامی، برقراری امنیت و گسترش عدالت و دفاع از کیان اسلام و مسلمین، از مهم ترین اهداف امامت و مسئولیت های امام است که شیعه و اهل سنت بر آن ها توفق دارند، اما شیعه، علاوه بر اموریاد شده، «تبیین معارف و احکام اسلامی» و صیانت فکری و معنوی اصول و فروع اسلامی را نیز از اهداف امامت و رسالت های امام می شمارد و بلکه آن را مهم ترین فلسفه امامت می داند. بدیهی است که تحقق این آرمان به صورت مطلوب،بدون برخورداری امام از «علم کامل» نسبت به معارف . احکام اسلامی و «عصمت علمی و عملی» او امکان پذیر نخواهد بود. از سوی دیگر، عصمت و علم کامل به شریعت، از صفات درونی است و تشخیص آن برای افراد، از طریق متعارف ممکن نیست؛ بدین جهت را تعیین امام،منحصر در «نصّ شرعی» است و نّص شرعی نیز متفرّع بر «نصب الهی» می باشد. براین اساس، مهم ترین شاخصه های امامت در تفکر شیعی عبارتنداز: علم کامل به احکام و معارف اسلامی، عصمت علمی و عملی،نصب الهی و نصّ شرعی. برتری داشتن امام بر افراد مشمول امامت او نیزاز دیگر شاخص های مهم امامت است که برخی از متکلمان غیر شیعی نیز در حدّ شرط کمال یا شرط لزوم،به صورت مقید پذیرفته اند. در سالیان اخیربرخی از نویسندگان که پیداست مطالعات چندانی در این باره نداشته اند،مدعی شدند که مفهوم امامت، در جهان تشیع دچار استحاله گردیده و در صفات امام و شاخص های امامت، تحول رخ داده است. بدین صورت که در قرآن اول و دوم،امام با اوصافی غیر از آن چه در قرن های سوم و چهارم و پس از آن شهرت و رسمیت یافته است، معرفی شد. آن چه در آن دوران مطرح بود، عمل به قرآن، حق مداری،عدالت، تهذیب نفس، اقامه دین، عقل درایتی در مقابل عقل روایتی و افضلیت علمی بود و از نصب الهی و نّص شرعی، عصمت و علم غیب، به عنوان اوصاف امام و شاخص های امامت سخنی به میان نیامده بود. این اوصاف چهارگانه، توسط متکلمان شیعه در قرن های سوم و چهارم مطرح شده، به تدریج درشمار شاخص های رسمی امامت شیعی قرار گرفته و جزء بدیهیات و مسلّمات مذهب شده است. برای اثبات این مدعا به سه روایت استناد شده است؛ یکی سخن امام علی (ع) در خطبه سوم نهج البلاغه است که هنگامی که مردم برای بیعت با او به عنوان خلیفه پیامبر (ص) اجتماع کرده بودند، فرمود: «اگرحضور شما جمعیت انبوه نبود که با آن حجت بر من تمام شده و در نپذیرفتن مقام خلافت عذری ندارم و نیز اگر خداوند از عالمان پیمان نگرفته بود که بر ستمگری ظالمان و پایمال شدن حقّ مظلومان، سکوت نکنند،مسئولیت خلافت و امامت را نمی پذیرفتم».آن چه در این سخن امام علی(ع) در ارتباط با امامت مطرح شده، دو چیز است: نداشتن عذر سکوت و قعود با وجود یاوران بسیار و مسئولیت عالمان دین در دفاع از حقوق مظلومان و محرومان و مبارزه با ستمگران. نکته مهم این است که امیرالمؤمنین(ع) در این سخن،خود را به عنوان عالم دین معرفی می کند،نه فردی معصوم و منصوب از جانب خداوند.

دلیل دوم، سخن امام حسین(ع) است که در معرفی امام فرموده است: «و امام، مجری عدالت و پیرو حق است و نفس خویش را برای خدا به بند کشیده است». در این سخن امام حسین(ع) نیز از اوصاف چهارگانه متکلمان در مورد امامت، ذکری به میان نیامده است.
دلیل سوم، سخنی است که هم از امام علی(ع) روایت شده و هم از امام حسین(ع)؛درآن کلام، فلسفه امامت و حکومت بیان شده است که عبارت است از: «اصلاح امورمردم، دفاع از مظلومان و تأمین امنیت آنان در برابر ظالمان،آشکار نمودن معالم(نشانه های) دین و اقامه حدود شرعی»:«لنری المعالم من دینک، و نُظهرالإصلاح فی بلادک،فیأ من المظلومون من عبادک،و تُقام المعطلة من حدودک».
براساس این گونه سخنان در بیان اوصاف امام و شاخص های امامت از اهل بیت(ع)، شیعیان آن دوران نیز از ویژگی های امام و شاخص های امامت تلقی ای جز مطالب مزبورنداشتند و امام را با اوصاف و شاخص های چهارگانه کلامی (نصب الهی، نّص شرعی، عصمت و علم غیب) نمی شناختند.
این دو تلقی از امامت، پی آمد مهم دیگری نیزدر زمینه اسوه بودن امام دارد، زیرا بنابرتلقی اول که اوصاف امام جنبه بشری و عادی دارند،اسوه بودن امام برای مردم کاملا ممکن است،زیرا اسوه بودن، منوط به هم سنخی و مشابهت میان امام و مأموم است و این که مأموم بتواند خود را به رتبه امام برساند.اوصافی در سخنان یاد شده از امام علی و امام حسین(ع) برای امام بیان شده است،همگی قابل تعمیم اند و دیگران هم بتوانند به آن ها دست یازند،ولی اوصافی که متکلمان برای امام بیان کرده اند،جنبه فرابشری و قدسی دارد و دست یافتن به آن برای دیگران ممکن نیست؛دراین صورت چگونه می توانند امام را اسوه زندگی خود قرار داده،به او اقتدارکنند و امام گونه شوند؟

ارزیابی و نقد:
۱٫متکلمان امامیه که دراین بحث، مورد نظر می باشند، آن دسته از متکلمانی اند که آثار و آرای کلامی آنان، به عنوان عقاید رسمی شیعه امامیه به شمار می رود.شیخ مفید،سید مرتضی، شیخ طوسی ،ابوالصلاح حلبی، محقق طوسی، ابن میثم بحرانی، سدید الدین حمصی، علامه حلی و فاضل مقداد، از برجسته ترین متکلمان امامیه در قرن های چهارم تا نهم هجری بوده اند،آن چنان که آثار و آرای آنان، همواره مورد توجه و استناد شیعیان امامیه بوده است.
اگرچه هیچ یک ازآنان از مقام عصمت برخوردار نبوده و مجال نقد و نظر در آرای کلامی آنان وجود دارد و چه بسا، پاره ای از دیدگاه های آنان نیز مورد نقد پسینیان قرار گرفته است،اما در مجموع، نمایندگان و سخن گویان رسمی کلام شیعه امامیه به شمار می روند. هیچ یک از این متکلمان، علم غیب را به عنوان یکی از اوصاف لازم امام و شاخص های ضروری امامت به شمار نیاورده اند،بلکه آشکارا، آن را رد کرده اند. شیخ مفید گفته است: «امامان اهل بیت (ع) از ضمایربرخی افراد آگاه بودند و حوادث را قبل از وقوع آنان می دانستند، ولی این مطلب،ازصفات لازم و شرایط امامت آنان نیست،درحالی که خداوند آنان را مورد اکرام ویژه خود قرار داده و چنین معرفت هایی را به آنان عطا کرده است تا موجب لطف در اطاعت ازآن ها و موجب تأیید امامت شان باشد. با این حال، نباید آنان را «عالم غیب» نامید،زیرا این نام، مخصوص خداوند است که با لذات آگاه به اشیاء عالم است».(۱)
آن چه درمتون کلامی شیعه در باب علم امام، مورد تأکید واقع شده، این است که امام، باید نسبت به معارف و احکام شریعت، علم کامل و بالفعل داشته باشد و نیز باید به مصالح و مفاسد امور مردم و اصول و موازین مدیریت سیاسی،آگاهی کافی داشته باشد. این متکلمان،نه تنها آگاهی امام از حقایق غیبی (جز معارف و احکام شریعت) را از اوصاف لازم امام ندانسته اند، بلکه آگاهی امام از زبان های فنون و حرفه های مختلف را نیز از شرایط لازم امامت نشناخته اند.(۲)البته سخن در شرط بودن این آگاهی ها درامامت است، نه آگاه بودن امام از آن ها.
اصولاً عده ای از متکلمان، صفت عصمت را بی نیاز کننده از مطرح نمودن علم، به عنوان یکی از اوصاف امام دانسته و آن را در شمار امام و شرایط امامت بیان نکرده اند.(۳)
اینجاست که باید از ایشان خواست تا دلیل خود را مبنی براینکه متکلمان امامیه، علم غیب را یکی از اوصاف امام دانسته اند، بیان کند.
۲٫اعتقاد شیعه به نصّ الهی و نّص شرعی در باب امامت، از ابتکارات متکلمان امامیه در قرن های سوم و چهارم نبوده،بلکه از نخستین روزهایی که مسئله امامت،مورد اختلاف مسلمانان قرار گرفت،مورد توجه وتأکید امامان اهل بیت(ع) و شیعیان آنان بوده است. یکی از روشن ترین دلایل تاریخی این مطلب،احتجاج دوازده نفر از بزرگان مهاجرین انصار با ابوبکراست که همراه مشورت با امیرالمؤمنین(ع) و توصیه ایشان در مسجدالنبی و در حضور شماری از مسلمانان انجام گرفت.
آنان دراحتجاج خود،بیش از هرچیز بر منصوب بودن امیرالمؤمنین(ع) به مقام امامت توسط پیامبر گرامی(ص) تأکید ورزیده اند.(۴)حدیث غدیر و حدیث منزلت، از مهم ترین نصوص امامان اهل بیت(ع) و نیز شیعیان، درقرن های اول و دوم و قرون ما بعد،به آن استناد کرده اند. امیرالمؤمنین(ع) در شورای شش نفره که توسط خلیفه دوم برای انتخاب خلیفه پس از او تعیین شده بود، با استناد به حدیث غدیر و منزلت و دلایل دیگر، براین که امامت، حق او است،احتجاج کرده اند.(۵)حضرت زهرا(س)،امام حسن (ع)، امام حسین(ع)،عبدالله بن جعفر، عمار بن یاسر، اصبغ بن نباته و دیگران نیز به حدیث غدیر امامت علی (ع)احتجاج کرد.(۶)مناظره هشام بن حکم با عمرو بن عبید معتزلی در این باره که امام باید منصوب از جانب خداوند باشد، مشهور است. هشام تصریح کرده است که او، اساس این مناظره را ازامام صادق(ع) آموخته است. امام رضا (ع) با استناد به این که امام،باید از صفات والایی چون عصمت و علم کامل به احکام شریعت برخوردار باشد و شناخت این صفات از توان مردم بیرون است،برلزوم تعیین امام از جانب خداوند و معرفی او توسط پیامبر استدلال کرده است. امام عصر (عج) نیز با استناد به این که غرض از تعیین امام، این است که فردی مصلح که امکان و احتمال تبهکاری در او راه نداشته باشد، به امامت برگزیده شود و گزینش چنین فردی از توان مردم بیرون است،برنظریه انتخاب در امامت،خط بطلان کشیده است.(۷)
۳٫دراحادیث بسیاری که از امامان اهل بیت(ع) روایت شده، ضرورت وجود امام و پیشوای معصوم در میان امت اسلامی مورد تأکید قرارگرفته است. اگرچه در بیشتر این روایات،واژه عصمت به کارنرفته، ولی مفاد و مضمون آن بیان شده است، همان گونه که درباره نبوت نیز با این که عصمت نبی، فی الجمله ازمسائل مورد اتفاق مذاهب اسلامی است و آنان بر این مطلب به آیات قرآن استناد می کنند،ولی اصطلاح آن در قرآن نیامده است؛ چنان که در سنت نیز رایج نبوده است.بنابراین،آن چه در بحث عصمت پیامبرو امام مطرح می باشد،حقیقت آن است نه مفهوم و اصطلاح آن و این مضمون متضافرو بلکه متواتراست که زمین هیچ گاه از فردی از خاندان پیامبر(ص) که عالم به احکام دین باشد،تا از تحریف های جاهلان یا معاندان،جلوگیری کند و حق را از باطل بازشناساند،خالی نخواهد شد.(۸) امیرالمؤمنین(ع) در «نهج البلاغه»، در موارد گوناگون بر امامت و مرجعیت علمی اهل بیت (ع)، به دلیل این که حق را به خوبی می شناسند، و گمراهی و انحراف در آنان را ندارد و پیروی از آنان رستگاری و نجات است، تأکید کرده است.(۹)امام رضا(ع)،آشکارا معصوم بودن امام را یادآور شده و تأکید نموده است که پیامبران و امامان،مصداق آیه «أفمن یهدی الی الحقّ أحقّ أن یتّبع امّن لا یهدّی إلاّ أن یُهدی فمالکم کیف تحکمون؛(۱۰)پس آیا کسی که به سوی حق رهبری می کند سزاوارتراست مورد پیروی قرارگیرد،یا کسی که راه نمی یابد مگرآن که هدایت شود؟» می باشند. این آیه،یکی ازدلایل افضلیت و عصمت امام می باشد.امام فرموده است، خداوند بدان جهت پیامبران و امامان را به ویژگی عصمت آراسته است تا حجت او بر مردم باشند. آن حضرت،با استناد به آیه «لاینال عهدی الظالمین؛(۱۱)پیمان من به بیدادگران نمی رسد».برلزوم معصوم بودن و نفی شایستگی غیرمعصوم درعهده دارشدن مقام امامت، استدلال کرده است.(۱۲)
یکی ازآیاتی که متکلمان بر عصمت امام بر آن استدلال کرده اند، آیه «أطیعوا الله و أطیعوا الرّسول و أولی الأمر منکم؛(۱۳)
ای کسانی که ایمان آورده اید،خدا را اطاعت کنید و پیامبران و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید»، است.در روایات اهل بیت (ع) «اولی الامر»به امیرالمؤمنین (ع) و امامان از نسل او تفسیرشده است.(۱۴)با توجه به دلایل و شواهد یاد شده، چگونه می توان گفت، عصمت به عنوان یکی ازصفات امام در قرن های اول و دوم مطرح و شناخته شده نبوده و در قرن سوم و چهارم توسط متکلمان شیعه مطرح شده است؟!
۴٫آشکارساختن نشانه های دین، اصلاح معیشت ومعنویت مردم، دفاع از مظلومان و برقراری امنیت و گسترش عدالت که در سخنان امیرالمؤمنین(ع) و امام حسین(ع) و دیگرامامان معصوم (ع)، به عنوان اهداف امامت و رسالت های امام بیان شده است، اولاً:نافی اهداف دیگری، چون تبیین معارف و احکام اسلام و بازشناساندن حق از باطل نمی باشد؛چنان که این مطالب،دردیگر سخنان آنان بیان شده است و ثانیاً:متکلمان شیعه نیز از این اهداف و وظایف غافل نبوده اند، ولی از آنجا که این مطالب، مورد اتفاق شیعه و اهل سنت بوده است،آنان بر آن چه از مختصات تفکر شیعی به شمار می رود،تأکید بیشتری داشته اند.(۱۵)
۵٫آنچه از کلام امام علی (ع) درخطبه شقشقیه که فرمود: «و اگر…خدا علما را نفرموده بود تا ستمکارشکمباره را برنتابند و بر یاری گرسنگان ستمدیده بشتابند…»، به دست می آید،این است که امام(ع)، یکی از علمای اسلامی است و این که،همه عالمان اسلامی در برابر مظلومان مسئولیت دارند، ولی بر این که علم امام (ع).از نظر کمیت و کیفیت با علم دیگران همانند است و علم او به معارف و احکام اسلامی،جنبه عادی دارد و او از علم لدّنی و نیز ازعلم به حقایق غیبی برخوردار نیست، دلالت ندارد. سخنان امام (ع) در موارد دیگر، خلاف این مطلب را می رساند؛چنان که در خطبه قاصعه آمده است که پیامبر(ص) به امیرالمؤمنین(ع) فرمود:«تو آنچه را من می بینم،می بینی و آن چه را من می شنوم، می شنوی،ولی تو پیامبر نیستی».(۱۶) مضافاً دو کاربرد خاص و عام دارد؛ کاربرد خاص آن،به امامان اهل بیت(ع) اختصاص دارد و کاربرد عام آن، دیگرعالمان اسلامی را هم شامل می شود.
۶٫ازاین که درسخن امام حسین(ع) دربیان اوصاف امام،از نصب الهی، نصّ شرعی و عصمت به عنوان صفات امام (ع) یاد نشده است، استفاده نمی شود که آن حضرت این اوصاف را برای امام لازم نمی دانسته است، زیرا امام(ع) در مقام بیان همه صفات امام نبوده است.امام حسین (ع) آن سخن را در شرایطی ایراد کرده است که اکثریت مردم،انتخاب و بیعت را به عنوان را تعیین امام پذیرفته بودند، و امام (ع) که در مقام خطابه یا جدال احسن بود،می بایست درباره ی امامت،مطالبی را بیان کند که مورد قبول همگان باشد و حجت را بر آنان تمام کند.چنان که امیرالمؤمنین(ع) نیزدراحتجاج با معاویه و پیروان او،به همین شیوه احتجاج کرده است.
۷٫یکی ازنویسندگان درباره اسوه بودن امام برای مردم گفته است:«اسوه بودن زمانی است که سنخیت و تشابهی بین امام و مأموم ممکن باشد. این مشابهت،در امکان رسیدن به مرتبه امام برای مأمومین است.وقتی این صفات درآنها به حدی باشد که متکلمین فرموده اند،دیگر،اسوه بودن از آن وجودهای محترم بر می خیزد».(۱۷)دراینکه سنخیت و مشابهت میان امام و مأموم،نقش تعیین کننده ای در تحقق اهداف امامت و تربیت افراد دارد،سخنی نیست؛بدین جهت است که خداوند،پیامبران را از جنس بشر برگزیده است، نه ازجنس فرشته: «ولو جعلنا ملکاً لجعلناه بشراً»؛(۱۸)و اگر او (پیامبر) را فرشته ای قرار می دادیم حتماً وی را [به صورت] مردی در می آوردیم». ولی این مطلب که الگوپذیری، آنگاه امکان دارد که مأموم بتواند درمرتبه وجودی امام قرار گیرد، هیچ گونه دلیل عقلی، تجربی یا وحیانی ندارد .ادعایی بیش نیست، بلکه دلایل قطعی،آن را مردود می سازد. امیرالمؤمنین(ع) آشکارا یادآورشده است که او، از شیعیان نخواسته است تا درصفات کمال، هم پایه او باشند،زیرا آنان، توانایی آن را ندارند؛«بدانید که شما توان آن را ندارید» آن چه امام (ع) از پیروان خود خواسته و در توان آن هاست، برگزیدن راه پرهیزکاری،پاکدامنی، مجاهدت و سداد است؛ «ولی به وسیله ورع، کوشش در راه تقوی، پاکدامنی و استقامت و پایداری، مرا یاری کنید».(۱۹)وقتی امام سجاد(ع) که از سر آمدان بشر در عبادت و زهد است، درباره امیرالمؤمنین(ع) می فرماید: «چه کسی توانایی آن را دارد که چون علی(ع) عبادت کند»!.(۲۰)چگونه می توان از دیگران انتظار داشت که خود را به رتبه کمال آن حضرت برسانند؟
امام حسین(ع) فرموده است: «در روش و نگرش من برای شما، اسوه است»درجای دیگر،خود را به عنوان یکی از خاندان نبوت معرفی کرده است؛کسانی که خداوند، جهان را به خاطرآنان (یا به واسطه آنان) آفریده و به واسطه یا به خاطر آنان نیز پایان خواهد داد، «بنا فتح الله و بنا یختم»؛ آیا این ویژگی که امام (ع) آن را در احتجاج با حاکم مدینه و مروان بن حکم که از او می خواستند با یزید،به عنوان خلیفه پیامبران و پیشوای مسلمانان بیعت کنند، فرموده است، از اوصاف عادی بشری است و دسترسی به آن برای دیگران امکان پذیر است؟ امیرالمومنین(ع) آشکارا فرموده است که هیچ یک از افراد امت اسلامی را نمی توان با اهل بیت پیامبر(ص) مقایسه کرد؛«لا یقاس بآل محمّد (ص) من هذه الامّة أحدٌ». اگر امکان دسترسی مأموم به رتبه وجودی امام، شرط امکان اسوه بودن امام برای مردم باشد،این مطلب در باب اسوه بودن پیامبر نیز شرط خواهد بود؛ در آن صورت، باید افراد بتوانند خود را به مرتبه وجودی پیامبر برسانند و گیرنده وحامل وحی و شریعت شوند.در نادرستی این مطلب تردیدی نیست و نادرستی لازم، دلیل منطقی بر نادرستی ملزوم است و این سخن که اسوه بودن پیامبر،در جنبه بشری اوست «أنا بشرّ مثلکم» نه در جنبه دریافت وحی و شریعت، که نمی توان چون او شد، اشکال پیشین را برطرف نمی سازد، این حاصل سخن مذکوراین است که با این که افراد نمی توانند از خصلت فوق بشری او الگوبرداری کنند و به آن نایل شوند؛دراین صورت، داشتن صفات فوق بشری در پیامبر،مانع ازاسوه بودن در جنبه بشری نیست. این سخن را در مورد امام نیز می توان گفت. بنابراین، بر متکلمان امامیه در اثبات صفاتی فوق بشری، چون عصمت و علم لدنی برای امام، اشکالی وارد نخواهد بود.

پی نوشت ها:

*برگرفته از: حوزه، ش ۱۰۳٫
۱٫بحارالأنوار، ج ۲۵، ص۱۰۴٫
۲٫ر.ک:الذخیرة فی علم الکلام، ص ۴۲۹؛ الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد،ص ۳۱۰؛تلخیص المحصل، ص ۴۳۰؛ قواعد المرام فی علم الکلام، ص ۱۷۹؛ المنقذ من التقلید،ج ۲،صص ۲۹۰-۲۹۵، الشافی فی الامامة،ج ۱، صص ۱۶۳-۱۶۵٫
۳٫ر.ک:کشف المراد، ارشاد الطالبین، اللوامع الإلهیة، تقریب المعارف، شرح الحق،گوهر داد،حق الیقین شبّر.
۴٫ر.ک:شیخ صدوق، خصال، ابواب دوازده گانه، حدیث ۴، صص۲۲۸-۲۳۲٫
۵٫ر.ک:ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۶، ص۱۳۴،علامه امینی، الغدیر، ج۱،صص ۳۲۷-۳۳۱٫
۶٫امینی، همان،ج ۱،صص ۳۹۶-۴۱۵٫
۷٫طبرسی،الاحتجاج، ج ۲، ص ۴۶۴٫
۸٫ر.ک:شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة،ج۱، صص ۳۲۱-۲۲۴٫
۹٫نهج البلاغه، خطبه های ۸۷، ۹۷ و۲۳۹٫
۱۰٫سوره یونس(۱۰)، آیه ۳۵٫
۱۱٫سوره بقره(۲)، آیه ۱۲۴٫
۱۲٫کلینی، اصول کافی،ج ۱،ص ۱۵۷، فأبطلت هذه الآیة امامة کلّ ظالمٍ الی یوم القیامة و صارت فی الفوة.
۱۳٫سوره نساء(۴)، آیه ۵۹٫
۱۴٫طبرسی ، همان، ج۱، ص ۲۹۹؛ کلینی، همان،ج۱، صص۱۴۳ و ۱۴۶، باب «فرض طاعة الائمة»
۱۵٫جهت آگاهی بیشتر در این باره به فصلنامه انتظار،شماره۶ مقاله «متکلمان اسلامی و فلسفه امامت»، از نگارنده این سطور رجوع شود.
۱۶٫نهج البلاغه،خطبه ۱۹۲ (قاصعه).
۱۷٫روزنامه شرق، ش ۷۱۳، مقاله «باز خوانی امامت در پرتو نهضت حسینی».
۱۸٫سوره انعام(۶)، آیه۹٫
۱۹٫نهج البلاغه، نامه ۴۵٫
۲۰٫مقتل الحسین،مقرّم، ص ۱۴۴٫

منبع:نشریه موعود،شماره ۱۰۶
نویسنده:علی ربانی گلپایگانی

کلیپ صوتی زیبا اعماق شخصیت امیرالمومنین (ع) از کلام مقام معظم رهبری با لینک مستقیم

از شیعه ها دریافت نمایید.

حجم فایل : ۹۴ کیلوبایت | لینک دانلود : مستقیم

احادیث و روایات امام علی(ع) در باره ی لجاجت

قال علی علیه الصلاه و السلام :

اللجاج شوم ،

لجاجت شوم است.

(غررالحکم و دررالکلم – حدیث ۸۹۸۵ )

خیر الاخلاق ابعدها عن اللجاج ،

بهترین اخلاق ها دورترین آنها از لجاجت است.

(میزان الحکمه – حدیث ۵۶۶۷)

لیس للجوج تدبیر ،

لجوج تدبیر ندارد.

(میزان الحکمه – حدیث۵۶۶۱)

اللجاج یعقب الضر ،

لجاجت زیان و خسران بدنبال دارد.

(غررالحکم – حدیث ۸۹۹۲)

راکب اللجاج متعرض للبلاء ،

کسی که بر مرکب لجاجت سوار است در معرض بلا و گرفتاری می باشد.

(غررالحکم – حدیث ۹۰۰)

اللجاج ینبو براکبه ،

مرکب لجاجت صاحب خود را به زمین می زند.

(غررالحکم – حدیث ۸۹۸۹)

اللجاج ینتج الحروب و یوغر القلوب ،

لجاجت جنگ ها به بار می آورد و دل ها را کینه ور می سازد.

(میزان الحکمه – حدیث ۵۶۶۲ )

اللجاج اکثر الاشیاء مضره فی العاجل و الآجل ،

لجاجت زیانبارترین چیزها در دنیا و آخرت است.

(غررالحکم – حدیث۸۹۹۷ )

من لج وتمادی فهو الراکس الذی ران الله علی قلبه و صارت دائره السوء علی راسه ،

آنکه لجاجت کند و بر این لجاجتش پای فشارد او همان بخت برگشته ای است که خداوند بر دلش پرده (غفلت) زده و پیشامد های ناگوار بر فراز سرش قرار گرفته است.

(میزان الحکمه – حدیث ۵۶۶۸ )

کلیپ بسیار زیبای فلش غدیر برای شما اماده گردیده است.

و می توانید با لینک مستقیم از سایت شیعه ها دریافت نمایید.

حجم فایل : ۱٫۵۷ مگابایت

لینک دانلود : مستقیم

سخنرانی حجت الاسلام رفیعی پیرامون غدیردر کلام ائمه(ع) و تبیین غدیر در زیارت نامه منقول ازامام هادی(ع)

با لینک مستقیم از سایت شیعه ها دریافت نمایید.

حجم فایل : ۳٫۸۰ مگابایت

لینک دانلود : مستقیم

زیارت منقول از سید بن طاووس در مصباح الزائر در روز عیدغدیر با لینک مستقیم

از سایت شیعه ها دریافت نمایید.

حجم فایل : ۱٫۰۷ مگابایت

لینک دانلود : مستقیم

«پیامبر (ص)، دستش را بر بازوی علی (ع) زد و آن را بلند کرد و این در حالی بود که امیرالمؤمنین (ع) از وقتی که پیامبر (ص) بر فراز منبر آمده بود یک پله پایین تر از مکان حضرت ایستاده بود و نسبت به صورت حضرت به طرف راست مایل بود که گویی هر دو در یک مکان ایستاده اند.

پس پیامبر(ص) با دستش، دست او را بلند و هر دو دست را به سوی آسمان باز کرد و علی(ع) را از جا بلند نمود تا حدی که پای او موازی زانوی پیامبر(ص) رسید. سپس فرمود: ای مردم این علی است برادر من و وصی من و جامع علم من، و جانشین من در امتم… » (۱)

غدیر، عید ولایت است. عید اتمام حجت پیامبر(ص) با مردم و عید معرفی حجت خدا بر ایشان پس از نبی خاتم(ص)؛ چراکه ولی، حجت خداوند بر زمین است و علی(ع) مظهر حقیقی آن در زمان. دین محمد(ص) با ولایت علی(ع) کامل و نعمت خداوند بر خلایق نیز با انتصاب علی(ع) تمام می شود. غدیر تنها یک واقعه تاریخی نیست. غدیر آنجاست که تقدیر زمین و زمان تا همیشه در آن رقم می خورد که حیات انسان باطنی و ولایی باشد و مبدا ولایت پس از پیامبر، امیر مؤمنان علی(ع.) اما ولایت چیست.

آنگاه که پیامبر اکرم(ص) در حالی که دستان مبارک علی(ع) را در دست دارد، می فرماید: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» مرادش از مولا چیست؟ چه ولایتی مد نظر پیامبر(ص) است؟ این پرسشی است که پاسخش مهم تر از آن است که تصور می شود. اهل سنت آن را دوستی معنا کرده اند و شیعه، رهبر و سرپرست. معانی مشهور از ولایت نیز همین دو معناست، اما این شهرت منحصر بودن ولایت در این دو معنا را افاده نمی کند. گذشته از بحث های شیعه و سنی در ارتباط با معنای ولایت در حدیث غدیر، بحث دیگری مطرح است که خود به تنهایی می تواند اثبات کننده ولای رهبری امام علی(ع) و نیز همه ائمه معصومین(س) باشد، حتی اگر غدیری نمی بود و صراحتی اینچنین در باب رهبری حضرت علی(ع) وجود نمی داشت.

درخصوص دو معنای مورد اشاره (دوستی و رهبری) سخن فراوان گفته شده و ما نیز بسیار درباره آن شنیده ایم، اما درباره معانی دیگر ولایت کمتر اشاره رفته است و قصد داریم در این نوشتار بیشتر به آن معانی مغفول مانده بپردازیم، بخصوص چون معنای چهارم یعنی ولای تصرف یا ولای تکوینی مهم ترین معنای ولایت است و والاترین مرحله آن. مرجع این بحث کتاب «ولا ها و ولایت ها» اثر استاد شهید مرتضی مطهری(ره) است که پیش از آن در قالب مقاله ای در سال ۱۳۴۷ برای کتاب «محمد خاتم پیامبران» چاپ مؤسسه حسینیه ارشاد به رشته تحریر درآمده بود.

استاد شهید در کتاب ولا ها و ولایت ها در عین اختصار، بحث تخصصی و جامعی را در باب معنای ولایت ارائه کرده که از معنای لغوی واژه ولی آغاز می شود و پس از تقسیماتی همچون ولای منفی و ولای اثباتی و سپس تقسیم ولای اثباتی به ولای اثباتی عام و ولای اثباتی خاص به تقسیمات چهارگانه ولایت یعنی ولای محبت، ولای امامت، ولای زعامت و ولای تصرف می رسد که مد نظر ما در این نوشته نیز همین تقسیم اخیر است، آن هم تا بدان اندازه که مناسب برای معرفی و شناخت اجمالی باشد. طبعاً پاسخ پرسش ها و ابهامات احتمالی پیش رو را باید از متن کتاب و از مباحث مبسوط آن خواست نه از این مختصر. در واقع ما در اینجا بیشتر در مقام توصیف و معرفی کلام استاد هستیم نه شرح و تبیین شایسته و درخور آن.

گفتیم که بحث ولای رهبری اهل بیت(ع) به طور عام و ولایت حضرت علی(ع) به طور خاص، فارغ از واقعه غدیر نیز قابل اثبات است. شاهد بر این مدعا از جمله آیه ۵۵ سوره مائده است: «همانا ولی شما خداست و فرستاده اش و آنان که ایمان آورده اند که نماز را به پا می دارند و زکات را در حال رکوع ادا می کنند» که در اختصاص شأن نزول آن به حضرت علی(ع) علمای اهل تسنن نیز ابراز جزم و یقین کرده اند. اما این ولی و نیز مولا در حدیث غدیر، تنها به معنای رهبری یا زعامت نیست چنانچه تنها به معنای دوستی هم نیست. این دو معنا فقط قسم اول و سوم تقسیم شهید مطهری(ره) از ولایت یعنی ولای محبت و ولای زعامت را شامل می شود که پیشتر به آن اشاره شد. مهم تر از این دو، قسم دوم و چهارم یعنی ولای امامت و ولای تصرف است.

● ولای امامت

استاد علامه، این قسم از استعمال معنایی ولایت را چنین تعریف می کند: «ولای امامت و پیشوایی و به عبارت دیگر مقام مرجعیت دینی، یعنی مقامی که دیگران باید از وی پیروی کنند. او را الگوی اعمال و رفتار خویش قرار دهند و دستورات دینی را از او بیاموزند و به عبارت دیگر زعامت دینی است.

غدیر، عید ولایت است و ولی، حجت خداوند بر زمین است و علی(ع) مظهر حقیقی آن در زمانچنین مقامی مستلزم عصمت است و چنین کسی قول و عملش سند و حجت است برای دیگران.» اهمیت ولای امامت در اهمیت لزوم وجود مرجع دینی و لزوم وجود الگوی معصوم از خطا و گناه است. تنها نفس وجود قرآن برای کمال بشر کافی نیست. قرآن مفسر می خواهد و تفسیر آن نیز منحصر به اهل بیت(ع) است، چنانچه پیامبر(ص) در ادامه بخش فوق الذکر از خطبه غدیر درباره حضرت علی(ع) فرموده اند: «و خلیفتی فی امتی، علی تفسیر کتاب الله عزوجل و الداعی الیه:… و جانشین من در تفسیر کتاب خداوند عزوجل و دعوت به آن.» از این گذشته انسان برای کمال نیازمند وجود انسانی از جنس خود است تا خویشتن را در آینه وجود او ببیند و بیابد. تنها کلام کافی نیست. آینه لازم است و آینه هم تا پاک و شفاف و عاری از کدورت و آلودگی نباشد خاصیت آینگی ندارد. ولایت اما در این نیز خلاصه نمی شود و مرتبه بالاتر و والاتری نیز دارد.

● ولای تصرف

شهید مطهری(ره) بر آن است که ولای تصرف یا ولای معنوی بالاترین مراحل ولایت است و در این خصوص بیان می کند که دیگر اقسام ولایت یا مربوط است به رابطه قرابتی با رسول اکرم(ص) بعلاوه مقام طهارت و قداست شخصی اهل بیت (ولای محبت) یا مربوط است به صلاحیت علمی یا اجتماعی آنها (ولای امامت و ولای زعامت.) به عقیده ایشان، آنچه به نام ولایت در دو مورد اخیر نامیده می شود از حدود تشریع و قرارداد تجاوز نمی کند، چنانچه گویی فلسفه این قرارداد صلاحیت علمی یا اجتماعی است، اما ولایت تصرف یا ولایت معنوی نوعی اقتدار و تسلط فوق العاده تکوینی است. شهید مطهری ولایت تکوینی را از یک طرف به استعدادهای نهفته در وجود انسان مربوط می داند و به کمالات بالقوه این موجود شگفت و از طرف دیگر به رابطه این موجود با خدا.

در تعریف و توضیح این مهم ترین معنای ولایت به قلم استاد می خوانیم: «مقصود از ولایت تکوینی این است که انسان بر اثر پیمودن صراط عبودیت به مقام قرب الهی نایل می شود و اثر وصول به مقام قرب البته در مراحل عالی آن این است که معنویت انسانی که خود حقیقت و واقعیتی است، در وی متمرکز می شود و با داشتن آن معنویت، قافله سالار معنویات، مسلط بر ضمائر و شاهد بر اعمال و حجت زمان می شود. زمین هیچ گاه از ولی ای که حامل چنین معنویتی باشد و به عبارت دیگر، از انسان کامل خالی نیست.»

● حیات باطنی انسان

اهمیت ولای تصرف در اهمیت همین حیات دیگرگونه انسانی است، حیات معنوی یا حیات باطنی که ورای این زندگی ظاهری نباتی و حیوانی است. در بررسی ولایت تکوینی درخواهیم یافت که این قسم از ولایت علاوه بر تجربه عام دینی با تجربه خاص عرفانی در ارتباط است و لذا آن را از مسائل عرفانی برشمرده اند. پس لازمه باور به ولای تصرف باور به حقانیت تجربه و دریافت عرفانی از هستی و آفرینش است و الا چه عجب از انکار و اصرار بر عدم قبول این نحوه نگرش ولایی نسبت به حیات. علامه طباطبایی(ره) در توصیف حیات باطنی و رابطه آن با ولایت می فرماید: «در زیر لفافه زندگی اجتماعی که انسان با رعایت نوامیس دینی به سر می برد، واقعیتی است زنده و حیاتی است معنوی که نعمت های اخروی و خوشبختی های همیشگی از آن سرچشمه گرفته و به عبارت دیگر مظاهر وی هستند. این حقیقت و واقعیت است که به نام ولایت نامیده می شود» و سپس در خصوص رابطه امام معصوم با این معنای باطنی از ولایت بیان می دارد: «امام یعنی کسی که از جانب حق سبحانه برای پیشروی صراط ولایت اختیار شده و زمام هدایت معنوی را در دست گرفته. ولایت که به قلوب بندگان می تابد، اشعه و خطوط نوری است از کانون نوری که پیش اوست و موهبت های متفرقه، جوی هایی هستند متصل به دریای بیکرانی که نزد وی می باشد» (۲)

و اما علی(ع)، امام اول، پیشوای نخستین، ولی و مولای متقیان، سرسلسله سکانداران کشتی حیات باطنی انسان است که در روزی فرازمانی و در منطقه ای فرامکانی به نام غدیر خم در حالی که بازو در دست نبی خدا داشت، به ولایت نه برگزیده که معرفی شد. او پیشتر برای این مقام برگزیده شده بود. هم او هم یازده ولی امر دیگری که از سلاله پاک او بودند. هم او، هم امام عصر ما مهدی(عج) که غدیر روز او نیز است. غدیر عید ولایت است و ولایت، صراط مستقیم حیات باطنی انسان.

پانوشت ها:
۱- حدیث و خطبه غدیر خم، ترجمه محمدباقر انصاری
۲ – مأخذ ذکر شده در کتاب «ولا ها و ولایت ها:» نشریه سالانه مکتب تشیع، شماره ۲
آزاد جعفری

براساس کتاب «ولاها و ولایت های» شهید مطهری